Էդվարդ Միլիտոնյան, Վիպակ

Ապրողների և մեռելների թագվորը

(հատված)

Եվ եղավ այնպես, եղավ այսպես, իբր զարմանալի, որ դարերի մամլիչ ուժից գնդված ասացող-պատմիչ Անանունը թեթևասահ ետ ու առաջ էր անում ժամանակների մեջ և մաքուր կոկորդով ու կանաչ ձեռքով ասում-պատմում էր մահկանացուների մասին, հատկապես նրանց, ովքեր հասարակ, աննշան ու իր պես անանուն էին։ Այդ հորինումներից հետո աննշան հերոսներն էլի մնում էին անանուն, խոսքի ու գրի անարժան, լսողն ու կարդացողն էլ մի մարդու պես ձեռքը թափ էր տալիս և ժամանակ կորցրածի պես փոշմանում-գնում իր բանին։

Այդպես էր մինչև 21-րդ դարի այն օրը, երբ Անանունը նստած Երևանի քաղաքային այգու ամֆիթատրոնի նման կառուցած կենտրոնի բետոնե նստարանին, ձեռքը բարձրացրեց՝ խաղաղեցնելով հեքիաթասեր ծերերի ու մանուկների աղմուկը (այդպես էր ամեն կիրակի) և, երբ հասավ իր ուզած քար լռությանը, բարձր ասաց.

– Ո՛վ հարգարժան տիկնայք (մի քանի պառավ էին), այրեր (շատ էին) և մանկտիք (ավելի շատ էին), նվաստս՝ Անանուն ասացող-պատմիչս, այսօր ձեզ կասեմ մի մարդու մասին, որ գուցե հարազատ է ձեզ, այդ արարածը ծնվել է ձեր թվարկության 1959 թվին Սևանա լճի ափերին մոտ ու…

Սա  լսելով տարեցները փնթփնթացին՝ ո՞ւր է հեքիաթը, այ բիձա, մեզ ինչի՞ տեղ ես դրել, 1959 թվին ծնվածն ո՞վ ա, որ մենք լսենք էդ լակոտի մասին, ուրիշ բան ասա։

Մանուկներն էլ ճչացին՝ Անգետիկի մասին պատմիր, Կարմիր գլխարկի…

Անանունի համար այսպիսի ընդունելությունը նորություն չէր, դեռևս նախնադարում կամ միջնադարում այդպես էին արձագանքում՝ մարդիկ չեն սիրում լսել իրենց կողքին ապրող մեկ այլ մեկի մասին հեքիաթ։ Դա հաստատապես գիտեր Անանունը և, աջ ձեռքը դանդաղ բարձրացնելով, ասաց.

– Մահականացուներ, և դուք՝ խաղից կտրված երեխեք, մի պահ լռեք ու լսեք, ես հեքիաթ չեմ պատմելու, ես ծիծաղելի բան եմ ասելու։

Այդ խոսքը զորավոր ազդեցություն թողեց և՛ ծերերի, և՛ մանուկների վրա, քանզի ուրիշ մեկին ծաղրելը խիստ մարդկային է և գալիս է հին ժամանակներից, և մարդն այսպես զատվեց մյուս իր նմաններից։ Լռության մեջ Անանունը հատ-հատ շեշտելով բառերը ասաց.

– Սևանի ափին ծնվածի անունը կոչեցին Թագվոր, այսինքն՝ Թագավոր, բայց երբ մեծացավ, 1965 թվից իրենց գյուղում նախ՝ փոքրերը, ապա և մեծերը սկսեցին ծաղր ու ծանակի ոճով նրան անվանել՝ Թագ ոռ։

Ահա հենց սրան էր սպասում ամֆիթատրոնի ժողովուրդը և մեկեն հռհռացին, իրար ծնկի խփելով հրճվեցին.

– Էս խելառ անտերը որտեղի՞ց բուսեց։

Կիրակնօրյա ուրախությունը կատարյալ չէր լինի, եթե Անանունը չասեր.

– Թագվորը փոքրուց երազում էր դառնալ թագավոր գոնե իրենց շրջանում, կամ որտեղ պատահի, անգամ ձիարշավարանում Երևանի, ուր ջահել տղա մաքրում էր ձիերի տակը և երբ թույլ էին տալիս, հեծնում-քշում էր, ու մի օր ընկավ ձիերի կղկղանքի  մեջ:

Հեքիաթասերները միահամուռ խնդում, խրխնջում էին և միայն պառավների երգչախումբը միաձայն դժգոհեց՝ ամոթ է, ա՛յ բիձա, մորուքիցդ ամաչի, գնացինք, էլ հերիք ա։

Ամֆիթատրոնը դատարկվեց պառավներից, մի քանի գլորան քշող տղաներից, բայց իրենց տեղում դեռ ամուր նստոտել էին տարեցները։ Անանունը  այս ամենը կանխատեսել էր և, աջ ու ձախ ձեռքերը բարձրացնելով՝ դեպի լռության մղեց ներկաների ժխորը և մուրճի ծանր հարվածի պես իջեցրեց խոսքը.

– Ո՛վ սիրելիներ, դուք հեքիաթը չգիտեք ինչ բան է, դա ձեզնից դուրս չէ, դա դուք եք, ամեն մեկդ մի հեքիաթի հավք, մի թռչող գորգ, մի թագավոր, մի… (լռության մեջ մեկը ճչաց՝ մի էշ)…

Ժողովուրդը սրան էր սպասում՝ ասա է՜, ճիշտ ա՜…

Անանուն ասացող-պատմիչը փորձեց ևս մեկ անգամ խաղաղեցնել, ասելու Թագվորի մանկության և պատանեկության մասին, բայց դանդաղ հեռացան լսողները և միայն երեք հոգի մնացին։ Նրանց համար էլ խոսեց Անանունը.

– Թագվորի պապը մահացավ, երբ ծնվեց Թագվորը։ Տղան մշտապես հիշատակում էր պապին ու երբեմն մեջբերում նրա առակները, առածները, որոնք հիմնականում հայկական և ռուսական բանահյուսական հայտնի փշրանքներ էին։

Թագվորը պապի պես լավ էր լողում Սևանի սառը ջրերում, նրա մկանները թրծվեցին բարձր լեռնային արևից ու քաղցահամ ջրից, և Թագվորը որոշեց ըմբշամարտիկ դառնել։

Ձիերի արտաթորանքը կռացած մաքրելը ամրացրել էր նրա գոտկատեղը։ Մինչև բանակ գնալը հասցրեց առաջին կարգ ստանալ /ըմբշամարտի/ ազատ ոճում։ Սովետական բանակում դա նրան շատ օգնեց տարբեր ազգությունների տղաների հետ կռիվ-պայքարում։ Եվ հենց այդ ուժը ստիպեց նրան տեղափոխվել օդադեսանտային գումարտակ, որտեղ Թագվորը 94 թռիչքով ապացուցեց, որ ինքը օդում, ջրում և ցամաքում կարող է պայքարել իր երազանքի համար։ 95-րդ թռիչքը կարող էր ճակատագրական լինել և…

Հանդիսատես երեք հոգու անհողդողդ լռությունն ու դեմքերի դիմակային անշարժությունը Անանունին կասկածելի թվաց, և նա հարցրեց.

– Դուք, պատվական այրեր, ուզո՞ւմ եք իմանալ, թե ինչ պատահեց 95-րդ թռիչքի ժամանակ։

Ոչ մի պատասխան, նա էլի հարցրեց, մինչև երեքից մեկը ձեռը բերանին ու ականջին տանելով հասկացրեց, որ իրենք հուլ ու համր են։

Այ սա Անանունը չէր կանխատեսել, մթնեց նրա դեմքը, կոկորդը չորացավ և բերանը բաց ու խուփ անելով՝ պատմեց 95-րդ թռիչքի մասին։

Խուլ և համար երեք հոգին Անանունի շուրթերի շարժումից, դեմքի մկանների թրթռոցից ու վերջում երկու ձեռնափերի իրար հպումից հասկացան, որ Թագվորի պարաշյուտը չի բացվել, և նա յոթ կիլոմետր բարձունքից ընկել է ձնաբքից գոյացած բլրի մեջ։ Նույն օրը գտել են Թագվորին և հիվանդանոցում զարմանքից չռված աչքերի ներկայությամբ հայտնի վնասվածքաբան ընկեր Վասիլի Պետրովիչ Բեզդոմնին հայտարարել է՝ чудо (այսինքն՝ հրաշք), այս տղայի օրգանիզմը քարից է, միայն մկանային սալջարդեր և ուշագնացություն, ահա, նայեք, առողջ, կենդանի, ջինջ աչքեր, ապա, տղա ջան, ասա անունդ։ Եվ տղան մտաբերում է՝ Թագվոր, որի անծանոթությունն ու մոգականությունը այնքան զգալի է լինում, որ Վասիլի Պետրովիչը կրկնում է` Тагвор։ Այդ պահին խուլ-համրերը ժպտացին, որովհետև ռուսերենից հայերեն թարգմանելիս անվան վերջին վանկը՝ вор, նշանակում է գող։ Բժիշկն էլ անունը լսելիս մտածել է՝ էս հայերն ինչո՞ւ են մեծարում գողերին և անգամ տղայի անուն դնում։

Անանուն ասացող-պատմիչն ըմբռնեց՝ բավական է այսօրվա համար, այս երեք հոգին փորձեցին նստած մնալ, սակայն Անանունը վեր կացավ, ճիշտն ասած, նախապես հայացքով փնտրել-գտել էր զուգարանի տեղը, գլխի խոնարհումով շնորհակալություն հայտնեց երեք հոգուն և գնաց 0-0-ի կողմ, չմոռանանք ասել, որ նա երեք հանդիսատեսին հրավիրեց գալող կիրակի նույն տեղը՝ ամֆիթատրոն, այգի, նույն ժամին, որին ջերմ ժպիտով պատասխանեցին երեքը։ Անանունը մտքում 21-րդ դարի արտաքնոցը համեմատեց նախ՝ բրոնզե, ապա՝ մեր թվարկության 6-րդ ու նաև անցյալ դարերի զուգարանների հետ և եզրակացությունը՝ հօգուտ տվյալ այգու 0-0-ի էր։ Թեպետ նա տարբերություն չտեսավ մի շարք հարցերում, օրինակ, եթե երկու ընկեր մտնում են սույն վայրը, պարտադիր շարունակում են խոսել և միզելիս որոշակիորեն դաստակով ծածկում են առնանդամը։ Իհարկե, նա եղել էր մեր դարի այլ զուգարաններում, որտեղ ոչ բարձր պատնեշներով բաժանված են միզելու տեղերը։ Այս տհաճ թեման Անանունին գրավել էր այն պատճառով, որ սույն հիմնարկների որակն ու տեսքն են որոշում մարդկության առաջխաղացման ու քաղաքակրթության աստիճանը։ Դիցուք՝ զբոսաշրջիկներ առավել գալիս են այն երկիր, որտեղ կենցաղային մշակույթը բարձր է ոչ կենցաղային մշակույթից, ասենք գրականությունից և կամ փիլիսոփայական գիտության մակարդակից։ Բայց և գիտնականներ կան, որոնք կենցաղայինի և ոչ կենցաղայինի հարաբերությանը բովանդակային առումով և մշակութային որակի գնահատմամբ նույնական են համարում և համեմատում կշեռքի  նժարների հետ։ Լավ է այն կշեռք-պետությունը, որի նժարները լիքը կամ դատարկ վիճակում հավասարաչափ են։ Անանունը տեղում բանաձևեց՝ դատարկ տեղը լցվում է, լիքը՝ դատարկվում, այդպես են գոյանում սև խոռոչները, որոնք ոչ դատարկ են, ոչ լիքը, կամ համ դատարկ են, համ լիքը, սա է տիեզերքի առեղծվածներից մեկը։

Այն պահին, երբ Անանունը զուգարանից դուրս էր գալիս թեթևացած ու վերոհիշյալ մտքերով, խուլ ու համրերը ձեռք-լեզվով զրուցում էին և վիճարկում Թագվորի հերոս լինելը, ու թե Անանունը որքանով է Ասացող։ Նրա տեսքը համոզիչ էր, ինչպես համաձայնեցին երեքը, բայց ընտրած թեման թույլ է։ Մի հարցում էին նույնակարծիք՝ Սևանի ջուրը բուժիչ է, ահա թե ինչու Թագվորը երկնքի ծերից ընկնելով չի փշրվել, սալջարդերով է ընկել հիվանդանոց։

Անանունին եթե հարցնեիք Սևանի ջրի բուժիչ բաղադրիչի վերաբերյալ՝ խորը հոգոց կհաներ, միայն այդքանը։ Դե արի ու հասկացիր՝ դրակա՞ն է, թե՞ բացասական։ Այո՛, ուրիշ է դարեր ապրածի, դարերի օդը շնչածի հոգոցը, կարելի է կրկնել՝ ա՜հ, օ՜հ, ո՜ւ…

Հ.Գ.

Այս հոգոցի մեջ Անանունը տեղավորել էր Սևանա կղզու 10-րդ դարի եկեղեցին իր հարակից շինություններով, թեպետ նա սկզբում քրիստոնյա չի եղել, այլ պաշտել էր Տիր աստծուն, քանզի գրի հովանավորն էր. մի խոսքով՝ ի՞նչ պատմիչ, որ…

Շատ ենք երկարացնում, բանավորը կարող է ձայնի հետ ձգվել, իսկ գրավորը խտանալու հատկություն ունի։

ԱՆԱՆՈՒՆԻ ՃԱՄՓԱՆ ՏԱՆՈՒՄ Է ԳԵՂԱՐԴ

Գեղարդը Երևանից հեռու է մոտ 40 կիլոմետր, բայց սա Անանունի համար յոթ թռիչքի ընթացք է, կարող է և՝ վեց, նայած ինչ տրամադրություն ունի ժամանակի մեջ ազատ թևածողը։ Հազարան հավքի նման է, բայց թռչուն չէ։ Այսպիսի հանելուկներով լի էր Անանունի կյանքն ու էությունը։ Ինչո՞ւ է թռչում Գեղարդ, պարզ է՝ անդնդախոր ձորերի մեջ, հսկա ժայռը վերից մի հատիկ մետաղե փորիչով Գալձագ վարպետը խորացել է քարի խորքը, խորքի խորքը և՝ Տաճար, Քրիստոսին վայել փառավորման գավիթ, խորան, սկզբի ու անվերջի հետ հաղորդակցության աղբրի ակ, որից անմահական ջուրը հոսելով, լվանում է վերք, մեղք, կասկած ու ջղագարություն, վերջապես՝ հագեցնում չծարավածի ծարավը։ Եկեղեցական հազարամյա համալիրից աջ ու ձախ վերձիգ, բերդանման քարափների մեջ քարանձավներ են, նրանցից մեկի մեջ է մինչև հաջորդ կիրակի կենալու Անանունը։ Այդտեղ ճգնել են իր նման երկարամորուս հավատացյալներ, գրել պատմություն, ծաղկել մատյաններ, կերել՝ հաց, մեղր, թռչնամիս, խմել՝ կաթ, մրգահյութեր և ամենակարևորը՝ ջուր։

Քարանձավը, որն ընտրել էր Անանունը, տաճարից 100 քայլ բարձր էր և արջերի համար հասանելի, սակայն արջերին առավել ձգում էին մեղվափեթակները։ Ոչ մի գազան դեռևս չէր կերել Անանունին, նա այդ պահին հայտնվում է մի այլ ժամանակի մեջ։ Ճանապարհին նա նայում էր Արարատ լեռանը Նոյի հայացքով, այնպիսի բազմանկյուն դիտակետից, որն ընդգրկում է և՛ լեռան գագաթը՝ վերից, և՛ լեռան պատկերը՝ դիմացից ու ետևից, ու մտածեց Անանունը՝ այս ճերմակ լեռ-առագաստանավը ոչ միայն փրկեց ջրհեղեղից, այլև կփրկի ապագա կործանարար դղիրդներից։ Ժպտաց։ Դա նշան էր, որ չհավատալով հավատում է։ Վերջ։ Քարանձավի մուտքի կողքը սեպագիր տեքստ էր, ինչպես հիմա է ընդունված ասել, Անանունը կարդաց՝ Կողմնակի անձանց մուտքն արգելվում է։ Ասացող-պատմիչը ներսից ձայն լսեց՝ քլունգի ու բահի գործողության գողունի ռիթմ էր։ Մտավ քարանձավ և, ա՜յ քեզ զարմանք, Թագվորն էր, մինչև գոտկատեղը՝ մերկ, քլունգով հարվածելիս քարացավ։ Այդպիսի մեկի մուտքն անսպասելի էր, այն էլ՝ օրը ցերեկով։ Նա մեղավոր ծռմռեց շուրթերն ու քրթմնջաց՝ հնագետ եմ։

Անանունին պետք չէր համոզել, նա վաղուց գիտեր Թագվորի սերն առ հնագույն տաճարները, քարանձավները, դամբարանները։ Ինքնահռչակ հնագետը միաժամանակ հինավուրց դրամների, գանձերի հավաքածուի համար պատրաստ ուներ իր տատի օժիտի սունդուկը՝ տատի մահից հետո դատարկ, ոչ դատարկ, երեխեքի խաղալիքներով լի՝ ճան, վեգ, փայտե չլիկ-դաստա, մարդանման մետաղե ձուլվածքների կտորտանք և մի խոզի կաշվից կարված, մեջը հարդ լցրած գնդակ, հա՝ բա խմորե ճատրակի խաղաքարե՞րը, որոնք տատի պապն էր Ալաշկերտից գաղթելիս հետը բերել։

Անանունը թփթփացրեց Թագվորի քրտնած մեջքին, որի պարծանքն էր կիսամաշ դաջվածքը՝ Տիրամոր նմանությամբ կնոջ պատկեր և տակը պարզ ընթեռնելի մաշտոցյան գիր՝ ով ուրանա թող կուրանա։

Թագվորին Անանունը կիսաժպիտ հարցրեց.

– Ո՞ւր է ստորակետը։

– Ես ստոր չեմ, հոպար, ասեցի՝ հնագետ եմ,– իբր ճիշտ ասաց Թագվորը։

– Տղա, մեջքիդ գրության մեջ ստորակետը բացակայում է, ո՞վ է դաջել,– իբր խիստ ասաց Անանունը։

– Մեր գյուղի գերմաներենի դասատուն, նա գերի էր ընկել Հիտլերի ձեռը, նրանից խեր էր մնացել գերմաներենը։

– Ո՞ւր է ստորակետը,– նորից հարցրեց Անանունը։

– Երևի գերմաներենում ստորակետ չկա,– խորամանկելու պես ասաց Թագվորը։

– Ջուրը խմե՞լ ես,– հարցրեց Անանունը։

– Գետի ջուրը՝ հա,– ճշտեց Թագվորը։

Անանունը ոտքով հրեց բահը, քլունգը վերցրեց Թագվորի ձեռքից, նետեց քարանձավից դուրս և հրամայեց.

– Գնա խմիր ջուրը, գնա գտիր ստորակետը, դու այսուհետև լեզվաբան ես։

Նման շրջադարձից շփոթված՝ Թագվորը ճիշտ համարեց ծլկել, իհարկե, չմոռացավ քարի վրայից ճանկել վերնաշապիկն ու փոշեթաթավ, մի ամիս չլվացած բամբակյա չինական շապիկը։

– Հաջող,– մռթմռթաց նա։

– Ցտեսություն, քերական,– բարեսիրտ պատասխանեց Անանունը։

Խոնավությանը միացել էր փոշու հոտը։ Անանունի քթանցքները ևս քարանձավի հատկություն էին ձեռք բերել, ինչքան չլինի ժամանակների անտուն թափառաշրջիկ է։

ԻՆՉՊԵՍ ՀՈՂԸ ԼՑՆԵԼ ՆԱԽԿԻՆ ՏԵՂԸ

Ամենահեշտ բանը դա է՝ ոտքերով, էն Թագվորն իր հետ տարել էր քլունգն ու բահը։ Նա հիմա օրավարձով ջարդում է Գեղարդի համալիրի բակ ընկած (պատկերացրեք, վերի քարափներից պոկվել, գլորվել, ընկել է բակը) ժայռաբեկորը։ Վրա հասած տեր հայրը զայրացած բռնում է նրա ջղուտ բազուկն ու ճչում.

– Ո՞վ է քեզ թույլ տվել, սա երկնային, սա վերից ընկած, ոչ մեկի չվնասած սուրբ նշան է, միայն այստեղ, միայն մեզանում կպատահեր, վերջ տուր։

– Էն տերտերը ասավ,– արդարացավ Թագվորը։

– Վերջ, որդյակս, հեռացիր,– խիստ ասաց տերհայրը։

Զբոսաշրջիկների համար այս քարը լավագույն տեղն է հանգստանալու, ողորկացել է, տեղ-տեղ փայլատակում. նստում են վրան ու ընկղմվում թմբիրի մեջ։ Սրածայր ժայռագագաթները, դեղնավուն քարափների սևաթույր շերտերը, դյութիչ քարանձավների թավշյա մուգ խոռոչները, այդ ամենի վրա ծանր թևածող Արծիվը, պեծին տվող վեհասլաց խաչերը և սալահատակ բակում վազվզող մանուկները չգիտես ինչ հմայանքով երանության լուսե ցանցի մեջ են առնում, տանում ուր որ յուրաքանչյուրն է ցանկանում։

Միայն Թագվորը չընկավ այս ցանցը, գնաց նստեց իր վարած տաքսի մեքենան և քիչ էր մնում քշի, երբ վրա հասան դհոլչին ու զուռնաչին, համատեղությամբ՝ դուդուկչի, կլարնետիստ, և հանպատրաստից նվագեցին հարսանիքներում հնչող հայկաարաբաթուրքապարսկազազայական մեղեդի։ Թագվորը մեքենայի բաց պատուհանից դուրս նայելով՝ հարցրեց.

– Կարա՞ք ընենց բան նվագեք, որ չվճարեմ։

– Ախպեր, քու համար կարանք,– պատասխանեց դհոլչին։

Նվագեցին Գյումրվա տրնգիից մի կտոր։

– Մերսի, ախպեր,– տղամարդավարի ասաց Թագվորը և 500 դրամ պարզեց զուռնաչուն։

Չուզելով վերցրեց զուռնաչին ու կարճ տզտզոց արձակեց, իհարկե, զուռնայից, ու գնացին։

Թագվորին մոտեցավ կանգառի հսկիչը։ Նրան էլ 200 դրամ տվեց։ Քշեց մարդկանց միջով դանդաղ ու հասցրեց քթի տակ մռմռալ՝ բան չշահած 700 դրամ կորցրի, շահեցի լեզվաբան դառնալը՝ ստորակետը ո՞ւր ա, եսիմ ուր ա, այ բիձա, թե որտեղի՞ց ծլեց։ Բա ջո՞ւրը։ Կողքը դրված պլաստիկե շշից խմեց՝ տաք էր, մտածեց՝ շեռ ա, ափսոս ջուր չվերցրեց գավիթից, բիձեն ասեց, չէ՞։ Տո, բիձու հե՛րն էլ, մե՛րն էլ, հազիվ ոսկորի էի հասել։

Անանունը Թագվորի փորած հողը ոտքերով հրեց, լցրեց բացվածքի մեջ, որից իրեն էին նայում գայլագանգի փոսորակները՝ նախկինում գազանային աչքեր ընդունած։ Հողը բոլորի տեսողության բներում լցնում է հանգստության փխրուն բնույթով, ահա այդ բնույթն Անանունին հուշեց աջ ձեռքով իր ծոցից դուրս բերել երկու թերթ լավ մշակված մագաղաթ, իսկ թիկունքի լայն գրպաններից ձախ ձեռքով հանել ծղիկ ու մելան, գրելու… որտե՞ղ նստել՝ դրսո՞ւմ, թե՞ խոնավ քարանձավում։ Դրսում։ Մուտքի կողքի քարին նստելով, մի հայացք նետեց ձորերի միջով երևացող հեռվի լեռնապատկերներին և տաքսու պատուհանից մասամբ դիտվող Թագվորի ժամանակից շուտ ճաղատացած, փոշուց փափուկ թվացող գլխին, ու խիղճը տանջեց Անանունին՝ ախր ինչի՞ նրան քերականի ճակատագիր գուշակեց, թեպետ՝ ժամանակավոր և անխղճորեն ուղարկեց ստորակետը փնտրելու… և ծղիկը ձգվեց մագաղաթի կանչող երեսին՝ պատմելու, ծաղկելու.

– Ո՜վ գալիքի ընթերցող, դու պիտի իմանաս հաստատապես 20-րդ դարի ոմն Թագվորի համառոտ կենսագրականը, նա արժանավոր ժառանգորդն է Հայկյան ցեղի և իր առակաբան պապ Բալաբեկի, ահա այդ Թագվոր ժառանգը, որն ուներ մայր, հայր (գյուղում) և մի եղբայր (քաղաքում), բանակային օդադեսանտային զորքերում գերազանց ծառայելուց և 95-րդ հերոսական թռիչքից հետո հայտնվել է Բելառուսի հույժ ցանկալի Վիտեբսկ քաղաքում և դարձել ըմբշամարտի (ազատ ոճի ձևից) քաղաքի և ապա Բելառուսի չեմպիոն (ըստ ըմբշամարտիկի ասածի), ես՝ պատմիչս, չեմ վիճարկում իսկությունը, բայց մի բան հաստատ է, քանզի գրանցված է վերոհիշյալ քաղաքի միլիցիայի բաժնի արխիվում՝ Թագվորը ամառային գիշերվա մթությունից օգտվելով հենց քաղաքային այգու նստարանին ցանկացել ու ձգտել էր կենակցել ոմն աղջկա հետ, պատմությունը հավաստում է, որ աղջիկը բողոք չի ներկայացրել, ուղղակի դա քաղաքի բարոյական կերպարը խաթարող արարք է գնահատվել, ու Թագվորը 15 օր ստիպված զբաղվել է հասարակական աշխատանքով՝ բանվորություն հատուկ գաղտնի շինարարությունում։ Այդ այն օրերին էր, երբ արագիլների հսկա երամը օդում բախվեց Արևմտյան Գերմանիայից դեպի Սիբիր թևող կռունկների նույնքան հսկա հավաքական ուժի հետ։ Զարմանալի է միայն, որ դա եղավ ամռան կեսին։ Թռչունները շփոթել էին եղանակը։ Երկնքում այնքան մետաղե թռչող ապարատներ կան, որ չեն կարող չշփոթվել բնական արարածները։ Պատիժը կրելու ընթացքում Թագվորին որպես մշակութային դաստիարակչական ապտակ, տարել են Վիտեբսկի պատկերապահ և Թագավորն իմացել է Շագալ և Մալևիչ կոչված նկարիչների մասին, որոնք Վիտեբսկի ծնունդ են եղել, դա ցնցել է Թագվորի ըմբիշի կարծր ներաշխարհը և նա որոշել է իր ուժերը փորձարկել նկարչական ասպարեզում, նա հավատացել է, որ Շագալի և Մալևիչի, մասնավորապես նրա «Սև քառակուսու» նման նկարելը երեխու գործ է։ Բանտում խնդրել է ստվարաթուղթ, յուղաներկ, վրձին չի ցանկացել։ Բերել են։ Թագվորը ներկերի պարկուճները բացել, սեղմել է ստվարաթղթի մակերեսին ու գույներն ազատորեն քսել, խառնել, էլի քսել, արագ-արագ ու… ով զարմանք, բանտի կառավարիչը նրան նկարի փոխարեն պատվոգիր է տվել, իսկ նկարն այդուհետև ցուցադրվելու է պատկերասրահում, որպես միակ կալանավորի էքսպրեսիվ ոճի հորինվածք՝ առանց վաճառքի իրավունքի։

– Ով ապագայի ընթերցող, այս մահկանացու Թագվորը աղջիկների թուղթ ու գրից ազատվելու համար քիչ է մնացել մտնի վանք՝ հավետ…

Երազ է տեսել, Բալաբեկ պապը խոժոռ դեմքով, մատը թափ տալով մի առակ է ասել՝

Ով որ ընկնի կնկա ցանցը,

Կմոռանա իր անձը։

Արթնանալուց անմիջապես հետո Թագվորը լրիվ չի հիշել առակը (իր ասելով), և չհիշածը չարագուշակ է թվացել իր ապագայի համար, մանավանդ ինքը շատ հեշտ է ընկել իր բանի խելքին և, որպեսզի ամբողջապես չկործանվի, առել է ինքնաթիռի տոմս և…

Երևանում նրանք տուն ունեին, թե ինչպես է պատահել, Թագվորի պատմածից չես ընկալի, նրա խոսքի գոնե կեսը ստի մոտիկ ճշմարտություն է, իսկ ճշմարիտ կեսը՝ ստին մոտիկ։

Երևանի կենտրոնում նրանց տունը քաղաքի կառուցման պլանի տակ է ընկել, և մեր հերոսը (եղբոր և քրոջ հետ) հայտնվել է բազմաբնակարան շենքի 5-րդ հարկում և մագնիտաֆոնի գործարանում, այս մագնիտաֆոնը, կներեք, չգիտեմ ինչ սարք է, բայց նրա մասերը Թորգոմի թեթև ձեռքով թռել են դուրս, վաճառվել Վլադիվաստոկ, Տաշքենդ և Խաբարովսկ քաղաքներում, ուր Թագվորը, որպես դեռ չամուսնացած տղա և գործի գիտակ, գործուղվել է, այ, էն (մատով ցույց է տալիս երկնքով այդ պահին սավառնող ինքնաթիռը) կախարդական թռչող գորգով։ Եղել են օրեր, սիրելի ապագայի ընթերցող, որ մեր հերոսը առավոտյան թռել է Տաշքենդ, կեսօրին՝ Վլադիվաստոկ, իսկ գիշերը Մոսկվայով վերադարձել Երևան։ Իսկ ընթացքում ծանոթացել ու… մի օտարուհու հետ։

Այսպիսի ծանրաբեռնված կյանքի կդիմանար միայն Թագվոր մականախաղի վարպետը, մի՛ զարմանա, ապագա ընթերցող, ստույգ եմ պատմում՝ մականախաղ։

Օրը մթնում էր, Խոսրովի անտառ-արգելոցից, ուր որ է արջերը պիտի իջնեին գետից ջուր խմելու։ Սա այն Խոսրով արքան է, որ հազարավոր տարիներ առաջ անմահանալու ուղիղ ճանապարհ ընտրեց՝ անտառ տնկելով, նրան մեծարելու ջանքով հավաքվեցին առյուծներ, հովազներ, արջեր, գայլեր, վարազներ… ի՜նչ հաճույք է սոսկ թվարկելը, չմոռանանք հիշեցնել մրջյունների, քարադոդոշների, մողեսների, օձերի և մի դեգերող դինոզավրի մասին՝ նա շրջում է գտնելու իր կեսին կամ էլ մարդկանց, որոնք գիտեն նրա տեղը։ Այս դինոզավրի հետքերը երևում են կավահողի վրա, իսկ ինքը չկա ու չկա։

Իր փոքրիկ կժից ջուր խմեց Անանունը, լայն գրպանից հանած լավաշ համտեսեց և ներս մտնելով՝ իր թիկնոցը հանեց, փռեց հողին, ապա պառկելով, մագաղաթը փռեց կրծքավանդակին, գիտեր, որ արջերը մելանի հոտից փախչում են, նրան գրագետ մարդ չեն ընդունում, ժանիքով ջարդում են ծղիկը։

Իսկ մենք լավ գիտենք, նրան համտեսել չի լինի, նա այնտեղ է, որտեղ չկա գազանություն, թեպետ բնության շղթայական գործողության մեջ գազանը մարդ է ուտում, մարդը՝ գազան, և հետո գազանը՝ գազան, մարդը՝ մարդ։

Թագվորը հասավ Երևան, նրա հետ երկու զբոսաշրջիկ, Գառնու տաճարի մոտից էր վերցրել։ Պատմիչն այդ ժամին արդեն քնած էր։ Արթուն Թագվորին երկու ամերիկահայ պառավները իբրև հավանության նշան, նախ կատակով, ապա լուրջ առաջարկեցին միաձայն.

– Մեր քրոջ աղջկան, 3-րդ մաս կկոչեք, այդտեղ է ապրում, բոյով-բուսաթով աղջիկ է, իսկը քեզ սազական, թե կուզես՝ ծանոթացնենք։ Պառավների հետ ծանոթացավ Թագվորը, մեկի անունը Սրբուհի էր, մյուսինը՝ Իսկուհի։ Նրանց խոսվածքից Թագվորը հասկացավ՝ պառավները Հայաստանից չված, ապա Ամերիկայից տուրիստ եկած քույրեր են։

– Ո՞վ չի համաձայնի ձեր նման բարեկամ, մարդ կերազի,– հումորով և լուրջ ասաց Թագվորը։

ՀԱՋՈՐԴ ՕՐՎԱ ԱՆԱԿՆԿԱԼԸ

Առավոտյան, երբ պատմիչ Անանունը քարանձավից դուրս էր եկել և շնչում էր ձորի մաքրամաքուր օդն ու լսում գետի խշշոցը, մտածելով բնության ու մարդու միասնականության ու ապրածը պարգև համարելու մասին, նույն այդ պահին ծմրկտալով անկողնու մեջ Թագվորը մտքով անցկացրեց՝ եթե կլոր է աշխարհը կամ ձվաձև, ապա ինչո՞ւ մարդիկ ու անասունները չեն գլորվում, ի՞նչ ուժ է իրենց պահում այդ ձվի մակերեսին, և բանաձևեց՝ այդ ուժը արարածների ճարպկությունն է, պատահական չէ Դարվինի տեսությունը՝ մարդու կապիկից առաջանալու վերաբերյալ։ Բոլոր արարածներն էլ ինչ-որ չափով կապիկ են։

Թագվորն ուրախացավ իր գյուտի ու մտածման համար և պիտի ոգևորված վեր թռչեր անկողնուց (գիտեր, ինչպես առույգ վեր ես թռչում, այդպես էլ անցնում է օրդ), երբ հնչեց բջջայինը։

Թագվորը աթոռի վրայից վերցրեց հեռախոսը, նայեց համարին, անծանոթ թվեր էին, կարծեց հաճախորդներից է, և միացրեց ու գռմռաց՝ ալո, նա անծանոթների հետ հզոր գազանի ձայնով էր փորձում խոսել։

Մի ձայն հարցրեց.

– Ալո, դուք տաքսիստ Թագվո՞րն եք։

– Այո,– բռբռաց Թագվորը։

– Դուք շախմատ խաղալ գիտե՞ք։

– Բա ո՜նց,– հպարտացավ Թագվորը,– կողքից նայելով եմ սովորել։

– Շատ լավ,– աշխուժացավ անծանոթ ձայնը,– ձեզ հրավիրում են Երևանի շախմատի տուն, գիտեք, չէ՞, որտեղ է։

– Այո,– վրա տվեց Թագվորը,– բա տաքսիստը դա էլ չիմանա՞։

– Ուրեմն այսօր երեկոյան ժամը 6-ին, այսինքն՝ 18-ին, սկսվելու է քաղաքի տաքսիստների առաջնությունը, մրցանակները երեքն են՝ տաքսիների անիվներ, դռներ, մի խոսքով՝ մասեր։

– Հրաշք է,– ասաց Թագվորը,– իմ մեքենան կիսախարխուլ «Մերսեդես» է, իսկը պետք կգա։

– «Մերսեդեսի» մասեր կան հաստատ, ուրեմն կսպասենք Ձեզ, պարոն Թագվոր, ցտեսություն։

– Անպայման,– զվարթ պատասխանեց Թագվորը։

Հեռախոսն անջատվեց, ու Թագվորը քթի տակ մրմնջաց. «Գնամ, ջարդեմ, փշրեմ, մասերս փոխեմ, է, ի՜նչ բախտ էր»։

Նա ընդհանրապես իրեն դժբախտ համարողներից չէր, ոչ էլ բախտավոր, միջին մարդ, որին կյանքը և՛ երես է տալիս, և՛ որոշ տեղերում ականջները քաշում. նա որոշակիորեն զվարթանում էր, երբ մտածում էր իր մարզական կարողությունների մասին՝ ըմբշամարտ՝ համարյա վարպետ, մականախաղ՝ Հայաստանի միակ թիմի խաղացող, նարդի՝ իրենց բակի չեմպիոն, պարաշյուտից թռիչքներ՝ համարյա Գինեսի գրքի թեկնածու, շախմատ՝ երեկոն ցույց կտա ինքը ով է։

Նա լվացվեց, պանիր, հաց ու պոմիդորով ձվածեղ սարքեց չորս ձվից, օրը երկար է, և վերջում՝ մրցում։ Քույրն էլ չկա, որ մի բան սարքի, ամուսնացել է ու գորգավաճառության հայտնի բիզնեսմեն է, մեծ առանձնատուն ունի։ Եղբայն էլ վատ չէ, իր տունն ունի,

Մեքենայի մեջ մշտապես փոքրիկ շախմատ էր պահում, որոշեց տաքսիների կանգառում որևէ ազատ վարորդի հետ, դատարկ տեղը սպասելու փոխարեն, շախմատ խաղա։ Մրցումից առաջ պետք է մարզվել։

Իր ընկեր վարորդ Հակոբի հետ երրորդ պարտիան էր խաղում (երկուսը հաղթել էր), երբ զնգաց հեռախոսը։

– Պասաժիր է,– ասաց Հակոբը և փորձեց ձիով քայլ անել։

– Ձեռ ես տվել, խաղա,– գոռաց Թագվորը և միացրեց հեռախոսը։

– Բարի լույս, պարոն Թագվոր,– լսվեց ծեր կնոջ ձայն,– ես Սրբուհին եմ, կհիշե՞ք Գառնո  ճամփին, երեկ…

– Այո, այո,– ուրախ-ուրախ կտրեց Թագվորը,– իհարկե հիշում եմ, Ձեր քրոջ անունը՝ Իսկուհի։

– Ճիշտ եք, պարոն Թագվոր։ Ինչպես խոստացել էինք, ուզում ենք մեր քրոջ աղջկան ծանոթացնել ձեզ հետ։ Դուք որտե՞ղ եք։

– Ես հիմա շախմատ եմ խաղում Օպերայի դիմաց, ես հենց հիմա մատ եմ անում և ազատ եմ մինչև երեկո,  ժամը 18-ը, հրավիրված եմ Հայաստանի տաքսիստների առաջնությանը՝ շախմատի, ես սիրով կգամ, ուր ասեք։

– Կարո՞ղ եք գալ Կրկեսի կողքի նորակառույց հոթելի մոտ։

– Այո, բա ո՞նց, կգամ, տիկին Սրբուհի, ե՞րբ գամ։

– Կես ժամից, այսինքն՝ ժամը 12-ին, կլինի՞։

– Իհարկե, աչքիս վրա, բայց գիտեք, աշխատանքային շորով եմ,– արդարացավ Թագվորը։

Նա միայն մի կոստյում ուներ, որ կարելի էր համարել ներկայանալի, և մի նոր վերնաշապիկ, կոշիկներ չուներ, այսինքն՝ նոր։

– Փույթ չէ,– ներողամիտ ասաց տիկին Սրբուհին,– կսպասենք հոթելի մուտքի մոտ, դրսում։

– Հասկանալի է,– ասաց Թագվորը,– ես «Մերսեդեսով» եմ գալու։

– Իրավ, իրավ, Ձեր մեքենան երեկ մեզ լավ հասցրեց Երևան։ Ցտեսություն։

– Հաջողություն,– ասաց Թագվորը և հեռախոսի անջատվելուց հետո Հակոբին բարի լուրի պես ավետեց.– գնում եմ աղջկատեսի, երևի էդ իմ բախտն է, արի հանձնվի, ամոթ ունե՞ս, արդեն մատ ես լինելու մի քայլից։

Հակոբը չհանձնվեց, չարեց իր քայլը։

Թագվորն անհամբեր խառնեց դիրքը, հավաքեց շախմատի քարերը, լցրեց տուփի մեջ ու բղավելով շախմատը գրկած մտավ իր մեքենան։ Ի՞նչ  էր բղավում. «Էսօրը իմ համար է բացվել»։ Մեքենան ուղղվեց Մաշտոցի պողոտայի կողմ, առաջին խաչմերուկում կարմիր լույսը երկար մնաց, երևի Թագվորին այդպես թվաց, մյուս՝ Մաշտոցի և Պուշկինի խաչմերուկում ևս կարմիրը երկար տևեց, Թագվորի սիրտը երջանիկ պատահականության ակնկալիքից զարկում էր ծանր մուրճի թափով ու ռիթմով. նա՝ Թագվորը, պատանեկան խինդով էր ձգտում հանդիպմանը, թեպետ երեսուն տարեկանի մոտ էր և շատ բան էր տեսել և՛ գյուղում, և՛ քաղաքում, և՛ այլ հանրապետություններում, էլ չեմ ասում՝ սպորտում։

«Երկու ծառ» հյուրանոցի  փոքրիկ բակում տեղակայեց մեքենան, չշտապեց իջնել, որ չթվա ծանր տեղը թեթևացնող մեկն է, թող քույրերը երևան, ապա ինքը կիջնի, դեռ տասը րոպե կար պայմանավորված ժամին։ Քրտինքի կաթիլներ երևացին Թագվորի ճաղատացող գլխին ու ճակատին, և մի ճանճ որտեղից որտեղ տզզալով նստեց մեր հերոսի գլխին։ «Այ քեզ խայտառակություն», մտածեց Թագվորը և աջ ձեռքով այնպես ճպպացրեց իր սեփական ճաղատին, որ ճանճին եթե դիպներ, նրա տեղը սև բիծ կմնար, եթե դիպչեր, պարզապես ամուր գլուխ ուներ Թագվորը և ըմբշամարտում կոփված գանգ, որ դիմացավ այդ հարվածին. «Չեղած խելքս թռավ», ինքն իրեն կսմթեց Թագվորը և հենց այդ պահին տեսավ կոկիկ հագնված պառաված քույրերին և նրանց ետևից հյուրանոցի բակ ելնող ոչ այնքան ջահել թվացող օրիորդին։ Առաջին հայացքից ձգող չէր, սակայն մորաքույր պառավների թեթև ժպիտ ուներ։

Մեքենայից դանդաղ դուրս ելավ Թագվորը և որքան հնարավոր էր, նախկին գյուղացու կոպտությունը ծածկող ժպիտ խաղացնելով, մոտեցավ քույրերին և օրիորդին։

– Բարև ձեզ,– բարձր ու զվարթ ասաց նա։

– Բարև, պարոն Թագվոր,– ձեռքը մեկնելով՝ ասաց Սրբուհին,– ահավասիկ մեր քույրիկի աղջիկ Մաքրուհին, ծանոթ եղեք։

– Թագվոր,– ներկայացավ ու ձեռքն արագ ձգեց օրիորդի կողմը։

– Մաքրուհի,– դանդաղ, մեղրածոր՝ թեթև ժպիտով ասաց և ձեռքը ծանրորեն համաձայնեց հայտնվի Թագվորի դաստակի մեջ։

Տղան գյուղացու բնազդով զգաց, որ Մաքրուհին փորձում է վերևից նայել իրեն ու երևի իր ճաղատացող գլուխը ծերացող մարդու տպավորություն է թողնում։ Եվ Թագվորը ըմբշամարտիկի և մականախաղի վարպետի մկանուտ դաստակով չափից ավելի սեղմեց Մաքրուհու նիհարիկ ձեռքը, որից թույլ «ա՜խ» թռավ օրիորդի ոչ այնքան հյութեղ շուրթերի զուսպ բացվացքից։ Հետո Մաքրուհին սեպ նայեց Թագվորի պարզունակ աչքերին ու մայրական փաղաքուշ և կախարդուհու հմայական բարձունքից ասաց.

– Արջուկի նման սեղմեցիք։

– Ես, ես…,– կմկմաց Թագվորը,– ես չուզեցի, այդպես ստացվեց, կներես։

– Դու լավ, պինդ տղա ես, մեր աղջիկը նրբագեղ ուռենու ճյուղ է,– միջամտեց Իսկուհին։

Սրբուհին էլ առաջարկեց գնալ ռեստորան։

– Սեղան ենք պատվիրած, հարկ է այս հանդիպումը նշել։

Թագվորը գրպանում այնքան էլ գումար չուներ, օրվա մեջ երկու հաճախորդ էր տեղափոխել, և մրթմրթաց.

– Տիկին Սրբուհի, ախր ես գործի եմ, ես…

– Երբ կարևոր, ճակատագրական պահ է, պիտք չէ հակաճառել,– Թագվորի աչքերի մեջ մեխելով՝ ասաց տիկին Սրբուհին և տատիկի հոգատարությամբ շարունակեց,– Թագվոր տղաս, ճակատիդ սատկած ճանճ է, դա լավ նշան է համարվում, կարծեմ՝ Հնդկաստանում։

– Վայ, տիկին Սրբուհի, ես էլ գիտեմ փախել էր ճանճը, դու մի ասա սատկացրել եմ։ Կներեք, տատիկներ ջան, Մաքրուհի ջան, ինչ էլ չեմ նկատել, որ…

– Դե, լավ, լավ,– միջամուխ եղավ Իսկուհին,– իրապես ճանճը սատկած լավ է, քան հոգի հանող տզզոցով, գնանք ռեստորան, հայդե։

Նրանք երեքով ներս մտան տոհմական նիհարոտն քայլվածքով, նրանց ետևից նույնքան տոհմական արջաքայլով ներս ընկավ Թագվորը։ Սեղանը պատվիրված էր, վրան բյուրեղապակե բարձր վազի մեջ տարատեսակ մրգեր՝ դա սեղանի կենտրոնում և վազի անմիջապես կողքին՝ թարմ կարմիր վարդերով ծաղկաման։

– Է՜, մենյուն վերցրեք, ծանոթացեք, պատվիրեք ձեր ցանկությամբ,– Թագվորին դիմեց Սրբուհին։

– Ես… ես,– կմկմաց Թագվորը։

– Դու, Թագվոր տղաս, այլևս մի կմկմա, դու արդեն մեր քրոջ աղջկա կողքին ես, քեզ վստահ զգա, հասկցա՞ր։

– Դե, այո,– չփորձեց կմկմալ Թագվորը։

– Տես ի՞նչ է Մաքրուհու ուզածը,– սա էլ Իսկուհին ավելացրեց։

– Մաքրուհի,– դիմեց Թագվորը։

– Ի՞նչ է, Թագավոր,– կարծես թույլ քամահրեց օրիորդը։

– Իմ անունը Թագվոր է, Մաքրուհի, Բալաբեկ պապս է դրել,– թեթև նեղացածությամբ ճշտեց տղան։

– Դդումով ճաշ եմ ուզում,– ասաց Մաքրուհին,– հա, մեկ էլ ֆրանսիական տտիպ գինի։

– Կըլլա, կըլլա՜,– ասաց Սրբուհին,– հոն համեղ ղափամա կերած եմ։

– Ես ալ դդումի մուրաբա ճաշակած եմ, ընտիր է,– ասաց Իսկուհին։

– Այո, մեր երկրում դդումները լավ եփելուց հետո համեղանում են,– հմայիչ նայվածքով ասաց Մաքրուհին։

Թագվորին թվաց իրեն է համարում չեփած, անհամ դդում և բերանից թռցրեց.

– Ես քյալլա եմ նախընտրում։

– Ի՞նչ,– շփոթվեց Սրբուհին,– քյալլա՞, դա ի՞նչ ճաշ է։

– Դա կովի եփած գլուխ է,– ասաց Թագվորը

– Ամա՜ն,– զարմանքից հառաչեց Իսկուհին,– կպատկերացնեք, թե ոնց են մեզի հայում կովի աչքերը, սարսափ։

– Դա բարբարոսություն է,– կարճ կապեց Սրբուհին,– հոստեղ կարծեմ թե կուլտուրական հոթել է, նման վայրենի ուտեստ չկրնար ըլլալ։

Մաքրուհու ժպիտը Ջոկոնդայինին չէր զիջում այդ պահին, ոչ այն է մարդկային, ոչ այն է աստվածային, երկուսի միացյալ պատկեր էր.

– Կով, աչքեր, քյալլա… Թագվոր, դուք երբևէ կերե՞լ եք, դա կարծեմ Գյումրվա ուտեստ է,– հարցրեց Մաքրուհին։

– Այո,– վստահ ասաց Թագվորը,– Գյումրիում են էփում, ես չեմ կերել, կուզեի ուտել, հետաքրքիր է, չէ՞,– հանկարծ խնդմնդաց տղան։

– Դե, որ ուզում ես, կլինի,– ասաց Մաքրուհին, որի խոսքը անակնկալի բերեց մորաքույրներին։

Նրանք հասկացան, որ Մաքրուհին համաձայն է ամուսնանալ Թագվորի հետ։ Թագվորն էլ դա ըմբռնեց, բայց չհավատաց, որ քյալլան կհայտնվի։

Մաքրուհին մոտ կանչեց Մատուցողին և շեշտելով պատվիրեց.

– Ճաշացանկում քյալլա չկա, Գյումրվա քյալլա, մեր պարոնը,– ցույց տալով Թագվորին,– ուզում է, կարո՞ղ եք բավարարել նրան։

– Իհարկե, օրիորդ, բայց՝ 50 րոպեից, մինչև Գյումրիից բերել տանք,– պատասխանեց մատուցողը ամենայն լրջությամբ,– ինքնաթիռով պիտի բերեն։

– Է՜, Գյումրի ինքնաթիռ կթռչե՞,– հարցրեց Սրբուհին։

– Իհարկե,– պատասխանեց մատուցողը,– մենք այնտեղի օդանավակայանին մոտ գտնվող ռեստորանից երբեմն քյալլաներ, խաշ և այլ Գյումրվա խոհանոցի ուտեստներ ենք շտապ բերել տալիս, մեր ռեստորանը շատ մարզերի հետ կապ ունի, այ, օրինակ, Արցախի…

– Ժինգյալով հաց,– ասաց Մաքրուհին։

– Այո,– հաստատեց մատուցողը.– Գավառից՝ քյուվթա, Սևանից՝ ձկան գաթա…

– Ի՞նչ է,– զարմացած հարցրեց Սրբուհին,– մեզ խամ տուրիստի տե՞ղ եք դրել, ձկան գաթա, չէմիչե՝ խոզի տորթ,– սեպ նայեց մատուցողին,– այ տղա, մենք Երևանից ենք գնացել Ամերիկա, քեզ համեստ պահի։

Մատուցողը ձգվեց.

– Տիկին, ես ամենայն լրջությամբ եմ ասում, մենք Կողբից խոզի տոտիկների թթու ենք բերել տալիս։

Մաքրուհին խստիվ ասաց.

– Դե լավ, լավ, քյալլան՝ 50 րոպեից, իսկ տիկնանց՝ հավի խորոված, նրանք տեղական հավ են սիրում։

– Իսկ առաջի՞նը,– հարցրեց մատուցողը։

– Ավելուկով սուպ, դա էլ, չէ՞,– հարցրեց Թագվորին։

Ինքնաբերաբար տղան գլխով դրական նշան տվեց։

– Չորս հատ ավելուկով սուպ, մեկ քյալլա, երեք բաժին հավի քյաբաբ։

– Դուք խորոված էլ ասացիք,– ճշտեց մատուցողը և գրիչը սեղմեց բլոկնոտին։

– Եվ երկու բաժին հավի խորոված,– ասաց Մաքրուհին։

– Ես մենակ ո՞նց ուտեմ էդ քյալլան,– ըմբոստանալու պես ասաց Թագվորը։

– Դա՝ քեզ պատիժ,– մայրաբար ասաց Մաքրուհին և կարծես թե ժպտաց։

Մինչ այդ Անանուն պատմիչը խառնել էր Թագվորի գդալի, պատառաքաղի ու դանակի տեղերը, և տղան աջ ձեռքով բռնում էր գդալը, ձախով՝ դանակը, հետո շփոթված սեղանին էր դնում դանակը, վերցնում պատառաքաղը և հետո կարմրում էր, հայացքը կախում, նայում էր գետնին ընկած սպիտակ մետաքսափայլ անձեռոցիկին ու մտածում. «Ախր դա իր ծնկին էր դրել, դրանից առաջ դոշին էր ամրացրել, այսինքն մտցրել վերնաշապիկի ճեղքից ներս ու…

Մաքրուհին կիսաթեք նայեց Թագվորին.

– Ոչինչ, Թագավոր, առաջինները վերջին կդառնան, վերջինները՝ առաջին։

Այս անգամ Թագվորը չճշտեց իր անունը, կարևորը՝ իրեն վերջիններից բերեց առաջին տեղեր ու հավատաց Մաքրուհու գուշակությանը։

– Մաքրուհիս իմաստուն աղջիկ է,– ասաց Սրբուհին։

– Դա իր իմաստուն խոսքերից է,– ասաց Իսկուհին։

Մաքրուհին պարզաբանեց.

– Սողոմոն իմաստունինը կլինի… համ էլ դա կարևոր չէ՝ ումն է, լինելիքը
լինում է։

Այս խոսքերը մրճահարեցին Թագվորի ճակատի այն մասը, որտեղ կպել էր սատկած ճանճը։ Նա թևաթափ հավի պես ընկավ Մաքրուհու հավանոցը, և կարծես աքլորը նա էր, ոչ՝ Թագվորը։

– Հարսանիքը ե՞րբ եք որոշում անել,– Թագվորին հարցրեց Սրբուհին։

– Ոնց կասի Մաքրուհին,– գլուխը կախ պատասխանեց Թագվորը։

– Տուն ունե՞ք,– հարցրեց Իսկուհին։

– Քրոջս և եղբորս հետ ենք ստացել, երկու սենյականոց, ղռերի մոտ,– ամաչելով ասաց Թագվորը։

– Քարանձավ էլ ունի,– կողքից հնչեց Անանունի ձայնը։

– Ո՞վ էր,– հարցրեց Սրբուհին։

– Ո՞վ էր,– հարցրեց Իսկուհին։

– Հնագույն ձայն էր,– ասաց Մաքրուհին։

– Քարանձավախույզինն է երևի,– ասաց Թագվորը,– երեկ Գեղարդում պեղում-ների էի, մի ծերունի կար, նրա ձայնն էր ոնց որ։

– Այս մարդը խելառ է,– Թագվորին նայելով՝ ասաց Սրբուհին։

– Ամա՜ն, խեղճ տղան խելքը թռցուց,– հոգոց հանեց Իսկուհին։

– Սա իմ ամուսինն է լինելու և թագավորը,– շեշտ ասաց Մաքրուհին,– խնդրում եմ, սիրելի մորաքույրեր, հարգել նրան, նա դեռ քարանձավային մտածողությանը թարգ չի տվել, բայց լավ նյութից է։

Ավելուկի սուպից գոլորշին բարձրացավ, քսվեց Թագվորի գանգամաշկին և նա հիշեց.

– Մորաքույրեր ջան, Մաքրուհի ջան, էսօր Հայաստանի շախմատի առաջնու-թյանն եմ մասնակցելու։

– Օ՜,– ճչաց Սրբուհին,– Պետրոսյան։

– Օ՜,– ճչաց Իսկուհին,– Վահանյան։

– Օ՜,– ճչաց Մաքրուհին,– Արոնյան։

– Չէ հա,– ամոթից գլուխը կախ ասաց Թագվորը։– Ջարդելու եմ, փշրելու ձիերին, փղերին, թագուհուն ու թագավորին։

– Կեցցես,– գոչեցին ազգակից տիկիններն ու օրիորդը։

Հենց այդ պահին սեղանին դրվեց չռված աչքերով քյալլան։ Տիկինները սարսափած նայեցին իրար։

Թագվորն ու Մաքրուհին ձեռքերով պոկոտում էին քյալլի փափուկ մասերը և ախորժակով ուտում։

– Այ թե զույգ են,– ասաց Սրբուհին։

– Հարսանիքը կլինի սեպտեմբերի 17-ին,– հայտարարեց Մաքրուհին։

– Մենք ձեզ մեկ սենյականոց բնակարան կնվիրենք,– ասաց Սրբուհին և նայեց Իսկուհուն։

– Այո, մեր քույր Զարուհու աղջկան՝ օժիտ, մեկ սենյականոց,– պնդեց  Իսկուհին։

Մաքրուհին յուղոտ ձեռքերով պոկեց ևս մի կտոր և փայլփլացող շուրթերով բարբառեց.

– Ով ոնց ուտում է, այդպես էլ սիրում է։

Թագվորը գլուխը դրական վերուվարեց, իսկ կովի քյալլա կոչված գլխից միայն գանգոսկրն էր մնացել ու թավշյա նայվածքով, աշխարհից այդքանը արտացոլող աչեղ աչքերը։

– Սարսափելի է,– նորից թառանչեց մորաքույր Սրբուհին և մատուցողից խնդրեց սեղանի հաշիվը։

Երբ հաշիվը ներկայացվեց կաշեպատ կազմով հին մատյան հիշեցնող շագանակագույն հաշվեգրքով, Թագվորն առանց հաշվին նայելու համենայնդեպս ձեռքը գրպանը տարավ։ Տիկին Սրբուհին մշտապես հաշիվ փակող տղամարդուն վայել մեծահոգությամբ շեղակի նայեց Թագվորին և մրմնջաց.

– Խաղաղվիր, ջանս, դուն պատրաստվիր սեպտեմբերի 17-ին, մենք մնալու ենք մինչև այդ օրը։

Շատ դժվար էր բաժանումը, թղթե և մետաքսափայլ անձեռոցիկները չէին զորել լրիվ մաքրելու Թագվորի և Մաքրուհու ձեռքերի և բերանի յուղափայլը և, չգիտես ինչու, տիկին Իսկուհին, որ այդ ընթացքում երկրորդում էր իր քույր Սրբուհուն, հանկարծ ծղրտաց՝ գորկա… Դա նրան մնացել էր պատանեկան տարիներին Հայաստանում դիտած ռուսական ֆիլմերի հարսանիքների տեսարաններից։ Այս անգամ նրան կրկնեց Սրբուհին.

– Գորկա։

– Է՜, որ գորկա, գորկա,– ասաց Մաքրուհին և Թագվորին քաշեց իր կողմ ու շուրթերով հպվեց շշմած տղայի երեսին,– մնացյալը՝ հետո, հարսանիքից հետո։

Խնդացին։

– Է՜, պայմանավորվե՞լ եք հանդիպման համար,– հարցրեց տիկին Սրբուհին։

– Հեռախոսահամարները փոխանակել ենք,– հանդարտ պատասխանեց Մաքրուհին։

– Դե, հաջողություն, Թագվոր տղաս,– ասաց Իսկուհին։

– Հաջողություն ձեզ,– բարձրաձայնեց Թագվորն ու մի քնքուշ հայացք նետելով Մաքրուհուն, ուղղվեց դեպի մեքենայի դուռը։ Հին «Մերսեդեսը» կաքավի պես տեղից պոկվեց ու թեքվեց Գրիգոր Լուսավորչի փողոց։

– Բավականին բռի է,– եզրակացրեց Սրբուհին։

– Ջանմ, պոպոքի պես տղա է երևում, կհղկվի մեր Մաքրուհու ձեռը,– ասաց Իսկուհին։

– Լավ երեխեք կծնվեն,– ասաց Մաքրուհին,– համա թե շատակեր է։

– Խեղճ քյալլա,– մրմնջաց Սրբուհին։

– Ես էլ էի ուտում, որ չամաչի,– ասաց Մաքրուհին։

– Կարծես ամոթի տեսակետից թերի է, այդքանը նկատեցի,– ասաց Իսկուհին։

– Ոչինչ, լսող է,– կոշկակարի պես դիպուկ մեխեց Մաքրուհին,– մաման ու պապան կզարմանան, էսքան տարի մարդ չհավանեմ ու էս գեղցուն առնեմ, դա էլ ճակատագիր է։

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով