Պատմվածք, Պերճուհի Աւետեան

Դաջուած Պիտակը

                       Անոնց յիշատակին

Պայուսակը մայրը պատրաստած էր հօրը բաճկոնի ու իր բէշի մաշած կտորները կցել-կցկցելով, կոթի համար ալ պարան յարմարցուցած էր:

Ուսը քերող այդ պարանը մայրը ճարած էր իր գործատեղէն:

 Խանի վաճառականը արկղերը պարաններով ամրացուած կը ստանար, անոնցմէ պիտանիները հաւանաբար կը պահէր, իսկ մնացորդները կը շպրտէր: Մայրը յաճախ պարանի խուրձեր շալկած կը մտնէր տուն եւ լամբարի լոյսին տակ մինչեւ ուշ գիշեր կը քանդէր, կը կցէր, կը հիւսէր նաեւ կը տրամադրէր բարեկամներուն: Անապատէն այս քաղաք հասած սովահարներուն յաջորդող առաջին սերունդի զաւակները գիտէին արժէքը իւրաքանչիւր շպրտուած նիւթի:

Մայրը առտու շատ կանուխ լաչակ մը գլխուն կը վազէր աշխատանքի, քիչ ետք դուրս կու գար հայրը, որ կառապան էր վարպետի մը քով: «Արապաճի Յակոբ» կ’անուանէին զինք բոլորը, բացի մայրէն, որուն համար ան «մարդ» էր:

Կարօն ու փոքր քոյրը, Սիրանուշը, հիւանդկախ մեծ մօր հոգատարութեան յանձնուած էին: Արաբական մեծ բակի մը սենեակներէն մէկուն մէջ կը գոյատեւէր ընտանիքը: Բակը ունէր միացեալ խոհանոց ու պետքարան, ջրհոր ու փոքրիկ աւազան, սիրուն բոյսեր կը զարդարէին բակը, շնորհիւ Կարմուճցի Կիրակոս աղբարին, որ կանաչ ձեռք ունէր:

Դրացիները բոլորն ալ հայեր էին, օրն ի բուն աշխատող պարկեշտ մարդիկ: Տօնական օրերուն հաւաքական խնճոյք կը կազմակերպէին բակին մէջ… թէեւ անխուսափելի էին կիներուն միջեւ խոհանոցի մէջ լուացք ընելու, աման լուալու, պետքարանի կարգի համար վէճերը, բայց կարելի է ըսել համերաշխ կ’ապրէին:

Կարօն եւ քոյրը հասկցան կեանքի դառնութիւնը, երբ օր մը արիւլուայ տուն բերին արապաճին ու յաջորդին դագաղի մէջ դնելով տարին… բակը սգակիր էր, բոլորը ողբացին աշխատասէր եւ բարեպաշտ «մարդը»:

 «Մեռնիմ զօրութեանդ Աստուած…չոլուխ-չոճուխ ունէր մէկ հատիկս, մեղա, մեղա չտեսա՞ր ծեր ծառադ, ասլան տղաս տարիր»,- կ’ըսէր մեծ մայրը ծունկերը ծեծելով: Աստուած լսեց ձայնը, ամիս մը ետք, ան ալ սուս ու փուս գնաց:

Կարօն մէկ կողմ նետեց հնամաշ, լաթէ պայուսակը ու դրացի Արթինին աշխատած շինարարական գործատեղիին մէջ դարձաւ անոր օգնականը: Դպրոցէն հեռանալուն համար չափսոսաց, գիրքն ու թուղթը փոր չէին կշտացներ, բայց ներքին անհասկնալի մղումով հետամուտ եղաւ, որ քոյրը՝ Սիրանուշը, շարունակէ ուսումը:

Մայրը լաչակին հետ սեւ զգեստ կրեց, անտրտունջ աշխատեցաւ խանին մէջ ու տունը, Կարօն ալ հող եւ ջուր կրեց, շաղախ խառնեց, բարձրացող պատերուն նայելով աստիճանաբար հասակ նետեց՝ ինքն ալ չհասկնալով, թէ ինչպէս անցուց որբ-պատանիի ապրուած ու չապրուած շրջանը:

Վարագոյրը կամացուկ բացուեցաւ, նոր հանգրուան սկսած էր…

— Հէ՜յ, Կարօ, աչքերդ բաց, տես, ինչ պատառ է,- ըսաւ Սիմոն՝ իրմէ քանի մը տարի մեծ բանուոր աշխատակիցը:

Կարօ թարթեց, աչքերը բաց էին…

 Օր մը, երբ մայրը սենեակին անկիւնը տաշտին մէջ նախ զինքը լոգցուց, ապա Սիրոյին, հարցուցած էր մօրը ուղեղը տանջող առեղծուածը լուսաբանելու:

— Մամա ինչու Սիրոյին բանը ուրիշ է։

Մայրը խոժոռ նայեցաւ:

— Հա՜, մամա ես ինչու ոտքի պիպիշ չեմ կրնար ընել Կարոյին պէս,- մէջ մտաւ Սիրանուշը:

Մօրը դէմքը աւելի խոժոռ դարձաւ, Սիրանուշ ծածկեց դէմքը, որ յանկարծ ապտակը չշառաչէ, բայց մայրը կերպարանափոխուեցաւ եւ հանդարտօրէն բացատրեց:

Օղուլ, դուն տղայ ես, ան աղջիկ հալպաթ տարբեր պիտի ըլլաք. Աստուած այդպէս ստեղծեր է:

Բացատրութիւնը բաւարար էր, քանի որ «Աստուծոյ գործերը անքննելի են»,-կ’ըսէր մայրը: Այդ օրուընէ ան երբեք Կարոյի ներկայութեամբ Սիրոյին չլոգցուց :

Ընկերը՝ Սիմոնը, աղջիկներու մասին քօղարկուած ակնարկութիւններ կ’ընէր: Օր մըն ալ համոզեց շաբաթականը ամբողջութեամբ մօրը չյանձնել:

— Տասը բարայ մէկ կողմ դիր, երթանք լաւ քէֆ ընենք… ծօ՜ ապուշի պէս մի նայիր, չպլախ կնիկ տեսած ե՞ս:

— Ես… ես…- կմկմաց Կարօ,- առաջ մամաս քոյրիկս կը լոգցնէր:

Տմպօ՜, ես կնիկ կ’ըսեմ…

Անոր վառ գոյներով նկարագրականէն Կարոյի երեւակայութիւնը բոցկլտաց, աշխատանքէն ետք փոխանակ տուն վազելու Սիմոնի հետ գնաց քաղաքի կեդրոն, դիտեցին սիրուն աղջիկները, նոյնիսկ Սիմոնի քաջալերանքով անուղղակի անոնց մարմնի փափուկ մասերուն դպչելու փորձեր ըրաւ ու զգաց, արիւնը շատ արագ ու տաք խաղցաւ երակներուն մէջ:

— Ո՞ւր պիտի երթանք,- Սիմոնին հետեւելով հարցուց Կարօ:

— Ծօ՜, միամիտ մի ձեւանար… նախ բաղնիք, յետոյ բոզանոց.- Սիմոն շարունակեց կարեւոր տեղեկութիւն փոխանցող վարպետի նման.- Սա հողը, աւազը մաքրենք վրանէս:

Երբ բաղնիքի ներքին սենեակը մտան Սիմոն քէսէճի պատուիրեց, երկնցան տաք քարին վրայ, քէսէճին քերեց Կարոյին կռնակը, տրորեց մարմինը, շոգին բարձրացաւ ու տաք ջուրը հանդարտեցուց լարուած ջիղերը:

Սիմոն քարին վրայ դրած փաթթոցը բացաւ:

— Եկուր պատառ մը ուտենք, ուժ պէտք է.- բարձր ծիծաղելով հարուածեց մերկ կռնակին:

Աչքերը կոպերէն դուրս պիտի իյնային, երբ նեղ սենեակի սեմէն ներս մտաւ ու նկատեց անկողնին ծայրը նստած խաժ խորունկ աչքերով, ուսերուն վրայ անփութօրէն թափած շագանակագոյն մազերով աղջիկը… ան քաջալերական կը ժպտէր, թափանձիկ գիշերանոցէն խենթացնող բոյր կու գար:

— Հա՞յ ես.- փսփսաց:

Կարօ գլուխը շարժեց որպէս հաւանութեան նշան, կոկորդը սեղմուած էր:

— Աչքերէդ գիտցայ… առաջին անգա՞մն է.- աղջիկը բռնեց ձեռքը ու հոգատար ուսուցչուհիի նման քնքշութեամբ երկնցուց զինք անկողնին վրայ:

Իրմէ մեծ էր անկասկած եւ հասուն… փարեցաւ իրեն… զգաց, որ պրկուած ջիղերը կը քակուէին, հոգին դուրս կու գար մարմնէն, անոր մարմնին հետ կը միաձուլուէր…

Երբ բացաւ ամուր փակած աչքերը, անհագօրէն դիտեց աղջկան ձիւնի նման մարմինը, իր կոշտ ձեռքերով համարձակ շոյեց ցցուն մասերը, յետոյ ամուր գրկեց ու ծծեց անոր շրթունքները, աղջիկը ձայն չհանեց: Կարօ անոր նշաձեւ աչքերուն ծայրը մարգարտանման արցունք նկատեց, ափով սրբեց ու խօսեցաւ առաջին անգամ:

— Ինչո՞ւ կու լաս:

— Հէչ.. անունդ ի՞նչ է:

— Կարօ… քու անո՞ւնդ:

Դուրսէն դուռը թակեցին: Կնկայ կոշտ ձայն մը արաբերէն կ’ազդարարէր:

— Կարօ ժամանակդ վերջացաւ… անունս Սիմա է հիմա, առաջ Օվսաննա էր:

— Եթէ քիչ մըն ալ մնամ քովդ, ինչ կ’ըլլայ,- ըսաւ Կարօ աստիճանաբար համարձակութիւն ձեռք բերելով:

— Կրկին պիտի վճարես, ունի՞ս:

— Շաբաթականս դեռ տուն չեմ տարած,- ըսաւ ու ձեռքը տարաւ գրպանը:

— Չէ՛, ընտանիքդ այդ դրամին պէտք ունի, հիմա գնա՛, նորէն երբ գաս, ըսէ՝ Սիման կ’ուզեմ,-աղջիկը կախուեցաւ վիզէն ու շշնջաց ականջին:

Հնազանդ աշակերտի նման գլուխը շարժեց դրական… ու խոստացաւ:

Մութ աստիճաններէն գինովի նման վար իջաւ, Սիմոն փողոցի դրան առջեւ կը սպասէր:

— Ծօ,  ինչ եղար.. վերջապէս աչքերդ բացուեցան, աշխարհ տեսար:

— Դուն միշտ կու գա՞ս հոս,- անտեսելով անոր հարցական հայեացքը՝ խօսեցաւ:

— Ամէն շաբաթ… սեւուլիկ աղջիկ մը կայ, Լէյլան, անոր յաճախորդն եմ.- պատասխանեց Սիմոն խանդավառ ու ամբողջ ճամբան անդադար խօսեցաւ իր սեւուլիկի բարեմասնութիւններուն մասին:

Մայրը խուզարկող նայուածքով չափչփեց, նկատեց որ շաբաթականը պակաս էր, բայց ձայն չհանեց, Կարօ կօշիկներուն նայելով՝ «Սիմոնին հետ բաղնիք գացինք» մրմնջաց:

Աւազին ու քարին, բարձրացող պատերուն, բոլորին վրայ Սիմայի պատկերն էր… անհամբեր կը սպասէր շաբաթ օրուան, մայրը նկատած էր տղուն տարուած վիճակը, մանաւանդ Սիմոնի հետ մտերմութեանը համամիտ չէր, բայց…

«Հայրը ողջ պիտի ըլլար»,- կը մորմոքէր:

Օրը շաբաթ չէր, Սիմայի կարօտը կը կրծէր սիրտը, ուզեց անակնկալ ընել: Երբ համարձակ կ’ուղղուէր դէպի անոր սենեակը, արաբ կինը, որուն ուրիշներու նման ինքն ալ «մուալմէ» կը կոչէր, զգուշացուց՝ Սիման յաճախորդ ունէր: Անակնկալ չէր, բայց քարացաւ դառն իրականութեան առջեւ:

Այդ օր յայտնագործեց Սիմայի պատմութիւնը:

Ջարդի ահաւոր օրերուն հայրը անվերադարձ զօրակոչուելէ ետք կը ծնէր Օվսաննան, մայրը՝ շնորհիւ իրենց տան ախոռապանին, քանի մը տարի ապաստան կը գտնէր «սաֆարպալլիկի »ի հրամանէն խուսափելով, ծառայ դառնալով իր երբեմնի տան մէջ: Տարիներ ետք ան կը մահանար ու չորս տարեկան աղջնակը կը յայտնուէր որբանոցի դրան առջեւ, ապա կ’որդեգրուէր: Պատանի հասակին զինք կը բերէին այս տուն իր մարմնի գնով պատառ մը հաց վաստկելու:

Այդ օր Կարօ խոհուն նստեցաւ աղջկան կողքին, գլուխը պիտի պայթէր, ուրեմն իրենց ընտանիքը բոլոր դժբախտութիւններով բախտաւոր էր:

— Ես քեզի հոսկէ դուրս պիտի հանեմ.- յանկարծ ոտքի ցատկելով տուաւ որոշումը:

— Ինչ կ’ըսես,Կարօ, անկարելի է:

— Կ’ամուսնանամ հետդ, մուալմէին կ’ըսեմ…

— Չէ, չէ անոր բան չըսես.- սրդողած, դողդղալով ընդհատեց Սիմա:

— Դուն չես գիտեր՝ ինչ հրէշ է այդ կինը… յետոյ, Կարօ, դուն հազիւ քսան տարեկան ես, ինչպէ՞ս պիտի ապրինք, ծնողքդ կ’ընդունի՞ն ինծի պէս մէկը.- դէմքը պահած ափերուն մէջ հեկեկաց դառնօրէն:

Կարօ քսան տարեկան էր, բայց որոշում տալ գիտէր, երկար մտածեց, որո՞ւն դիմել: Մայրը բարի կին էր, բայց անոր կեցուածքը անկասկած բացասական պիտի ըլլար: Վարպետ Արթի՞նը… ան խստապահանջ, բարեսիրտ, հայասէր ու պատուախնդիր մարդ էր, իսկական հայր, պիտի զայրանար հաւանաբար, բայց պիտի օգնէր: Յաջորդ օրը առիթը գտաւ ու սիրտը բացաւ: Ան աչքերը լայն բացած բացականչեց:

— Ի՞նչ… էտ էր պակաս…

Խոհուն նստեցաւ անկիւն մը, ծխախոտը քաշեց-փչեց, քաշեց-փչեց, կարծես արցունքներն ալ սրբեց, կորած քոյր ունէր:

Յետոյ տնքալով բարձրացաւ տեղէն, առանց իր կողմ նայելու՝ ըսաւ.

— Մտածեմ… նայինք:

Ուրիշ մարդ չկար, ուրեմն խօսքը իրեն էր եւ վարպետ Արթինի խօսքը հեղինակաւոր էր:

Երկու օր ետք ան նոյն անկիւնը նստեցուց զինք ու իր կուսակցական-ընկեր պատասխանատուին հետ ըրած խորհրդակցութեան արդիւնքը փոխանցեց:

— Հիմա ըսէ ինծի՝ էդ աղջիկը կրնա՞յ փախիլ այդ… բո..․ ըհըմ… տունէն:

— Հա՜, հա՜, կրնայ, ես կը փախցնեմ,- ոգեւորուեցաւ:

— Դուն գործ չունիս, պէ՜.. ինչ մէջը մտար, լաւ մտիկ ըրէ ու ըսածներուս պատասխանը տուր:

— Հրամանքդ, վարպետ, ներող եղիր,- ուղղեց սխալը:

— Էդ աղջկան ճահաննամէն դուրս պիտի հանենք, բայց շատ զգոյշ…

— Ե՞ս ինչ պիտի ընեմ, վարպետ… կրկին ոգեւորուեցաւ:

— Դուն ականջներդ բաց ու քեզի ինկած բաժինը գլուխ հանէ, հայտէ՛ գործի,- գործնական ոտքի ցատկեց վարպետը:

Սիման ճարպիկ աղջիկ էր, նշանակեալ շաբաթ առաւօտեան կրցաւ խոյս տալ այդ գարշելի վայրէն ու թաղին անկիւնը սպասող կառքին մէջ նետուելով՝ անհետանալ:

Կէսօրէ ետք Կարօ սովորականի նման գնաց հանդիպման, ժպիտով բարեւեց մուալմէին, ուղղուեցաւ դէպի Սիմայի սենեակը:

— Հոն չէ, անամօթը փախեր է, դուն լուր չունի՞ս ուրեմն:

— Ի՞նչ… ո՞ւր գնաց,- քարացաւ Կարօ:

— Սատանային ծոցը, ուրիշ լաւ աղջիկ մը բերի,- մուալմէն գործը կը շարունակէր:

Կարօ չպատասխանեց, նեղսրտած ձեւացնելով, գլուխը կախ ուղղուեցաւ դէպի մութ սանդուխները, դանդաղ քայլերով դուրս եկաւ անիծեալ թաղէն:

Ներկայացման այս բաժինը աւարտած էր բարեյաջող:

(Այդ օրերուն Սուրիոյ, Իրաքի, Լիբանանի հանրային տուներուն մէջ մեծ էր դեռատի հայ աղջիկներուն թիւը):

Վարագոյրը դանդաղօրէն շարժեցաւ ու փակեց բեմը

Դերասանները վազեցին դէպի քուլիսները, տղաքը աճապարանօք փոխադրեցին կահոյքը, բեմի ձեւաւորումը պատրաստելու:

1940 թուականն էր, հին Հալէպի նեղլիկ թաղերէն մէկուն բակը, ցցուն աստիճաններու գագաթին սենեակ մը:

Դուռը ճռինչով ետ գնաց, ներս մտաւ հազիւ քսանամեայ երիտասարդը՝ ձեռքին տոպրակներ, երիտասարդ կինը ցատկեց հին գորգին վրայէն ու դիմաւորեց եկուորը երջանիկ ժպիտով:

-Վաղը եկեղեցի պիտի երթանք,- հեւալով խօսեցաւ երիտասարդը՝ շոյելով կնկան շագանակագոյն մազերը:

Կնոջ նշաձեւ աչքերուն մէջ արցունքի կաթիլներ ծփացին, տղան յիշեց առաջին հանդիպումը, գորովանքով գրկեց ու սեղմեց զայն կրծքին:

— Վարպետ Արթինը կնքահայրնիս պիտի ըլլայ… մայրս եւ քոյրս տակաւին լուր չունին, վերջը..․ վերջը,- տղուն ձայնը խլացաւ:

— Օ՜հ Կարօ, գիտեմ, մարդիկ չեն ընդունիր ինծի պէս մէկը իրենց մէջ, իրաւունք ալ ունին,- կինը չշարունակեց:

Յաճախ ուրախութիւնն ու տխրութիւնը կը հանդիպին եւ այնքան միաձուլուած կ’ըլլան, որ զիրենք տարրանջատելը անկարելի կ’ըլլայ:

— Դուն կամքովդ չէիր գացած… ծածուկ բիսութիւն ընողները թող ամչնան.- Կարօ փորձեց համոզել:

Զոյգը երջանիկ էր, բայց Կարոյի մայրը, նոյնիսկ այնքան սիրազեղ քոյրը չհամակերպեցան, չընդունեցին Օվսաննայի մուտքը ընտանիք:

Դարաւոր թշնամին կայծակնային հարուածով Օվսաննայի ճակտին դաջած էր «պոռնիկ» պիտակը, զորս յաւիտեան դատապարտուած էր կրելու… պիտակ, որ ինք ընտրած չէր… ժամանակները ահաւոր էին, ճակատագիրը՝ անգութ:

Մեկուսացած ապրեցան, զաւակ չունեցան:

«Հունտդ չորնայ, անամօթ»,- անիծած էր մայրը, թերեւս մղկտացող սրտի արձագանգը շուտ հասած էր երկինք, ուրկէ արապաճի հայրն ալ որպէս պատուախնդիր մարդ հաշտ չէր դիտեր:

Ճակատագիրը իր դաժան քմծիծաղով կը դիտէր սիրալիր զոյգը, կաթուածը պիտի հարուածէր Կարոյի սիրտը:

Բեմի վարագոյրը կրկին շարժեցաւ ու փակեց սենեակը

1980 թուականն էր, բակի նոյն սենեակի պատուհանին դիմաց նստած էր վաթսունհինգամեայ այրի Օվսաննան:     

Գրողը գիրքերը թեւին տակ կը քալէր ուշադիր ցցուն քարերով սալահատակին վրայէն, յանկարծ ցեխաջուրը չցատկէ ու չաղտոտէ փայլուն կօշիկները: Նեղ թաղէն դէպի գլխաւոր պողոտայ տանող ճամբուն վրայ գրողը գլուխը բարձրացուց ու տեսաւ՝ արծաթագոյն կարճ մազերով կինը նստած պատուհանին առջեւ, ան տխուր աչքեր ունէր ու հակառակ տարիքին միւս կիներէն տարբեր հմայք մը կը պահէր տակաւին:

Գրողը, որ լսած էր Օվսաննային պատմութիւնը, պահ մը տնտնաց, ժպիտով ողջունեց, իրեն թուեցաւ թէ Օվսաննա մամիկն ալ գլխու թեթեւ շարժումով պատասխանեց ողջոյնին… այդ պահուն գրողը անզգալաբար ոտքը դրած էր շարժական ցցուն քարին, ցեխաջուրը դուրս ցատկեց, փայլուն կօշիկներուն վրայ ցեխի կաթիլներ երեւացին: Երբ հասաւ թաղի աւարտին, թղթէ թաշկինակով մաքրեց կօշիկները ու անվարան շարունակեց ճամբան՝ մտքին մէջ որոճալով անոր մասին պատմուածք գրելու գաղափարը:

Վարագոյրը վերջնականապէս փակուեցաւ

Օվսաննայի ուրուագծի ցոլացումը անհետացաւ վարագոյրի ծալքերուն մէջ:

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով