Հրաչ Բեգլարյան, Պատմվածք

Փոշտի թանաքաման

Արուս տատն իր կյանքի իննսունյոթերորդ տարվա հինգերորդ ամսվա տասնչորսերորդ առավոտյան, վեր էր կացել անկողնուց, մի երկու բուռ ջուր էր զարկել երեսին, խաչ հանել, ամեն օրվա պես գոմում իր սև կովին էր կթել… (Գոմում տաս կով կար, բայց տատը մեկին էր կթում): Առաջ… Առաջ ու հիմի մեկ չէր: Հիմա թուլացել էր, ուժը պակասել, բայց հո չէ՞ր կարող ձեռքերը ծալած նստել:  Բայց ամեն օրվա նման այդ առավոտ կաթ չէր խմել: Նայել էր դույլի մեջ փրփրած կաթին ու ախորժակը չէր քաշել: Նաև սուրճ չէր խմել: Հարսի պատրաստած սուրճը մի կողմ էր հրել, հետո փայտին հենվելով մի քիչ քաղհան էր արել լոբու մարգում, ծառի տակ թափած խակ խնձորներն էր հավաքել` իրիկունը սարից եկած կովերի առաջ գցելու համար, բայց մի տեսակ օրվա համը չէր զգացել:

Մարմինը թույլ էր. ասես ոսկորները սղկել, մաշկի մեջ էին լցրել: Կեսօրին մոտ  տուն էր եկել, սովորականի նման թնկթնկացել էր` Գաբրիել Հրեշտակապետին, թե՞ նրա Տիրոջը  դիմելով. «Արի,- ասել էր,- տար, ապրելուց հոգնել եմ»: Ձեռնափայտը դրել էր թախտի կողքին, պառկել էր ու մարմինը նորից բողոքել էր: Հարսն իր գործերով էր ընկած եղել, ծոռի կինը` հարսի հարսն` իր երեխայով: Ոչ մեկն ուշադրություն չէր դարձրել, որ Մեծ մամն առավոտնից բան չի կերել, որ նույնիսկ սովորական սուրճը չի խմել: Ի՞նչ ուշադրություն դարձնեին: Ամեն առավոտ Տիգրան ծոռան կինը գնում էր աղբյուր` ջրի ու իր հասակակից հարսները կատակում էին հետը, թե. «Աղջի, էսօր գիշեր դուրս ելա, տեսա Գաբրիելը ձեր տան շուրջը պտտվում էր, հո մեծ մամի հետևից չէ՞ր եկել»: Այդ օրը նույնպես ասել-խոսել էին, ծիծաղել ու հարսը պատասխանել էր. «Գաբրիելն ում հետևից ասես կգա, բայց Մեծ մամի հետևից` դժվար թե… Մոռացել է վաղուց: Ո՞վ գիտի, ուրիշ մեկի հետ է շփոթել ու մտածում է, թե տարել է նրան: Համ էլ, եթե տանի, բա լոբին ո՞վ  է քաղհանելու»:

Հարսն ո՞ւմ ցավը քաշեր` իր սկեսրո՞ջ, թե՞ սկեսուրի սկեսրոջ: Ասենք չէր էլ քաշում: Ամեն մարդ աշխարհում հազիվ իր հոգսն ու ցավը քաշի: Ո՞ւմ ցավն է կտրվել իրենը թողած ուրիշի հոգսի ու ցավի տակ մտնի:

Պառկել էր տատը և վեր չէր կացել տեղից: Պառկել էր մի օր, երկու օր ու տանեցիք հավաքվել էին շուրջը, թե. «Ի՞նչ կուզես, տատ: Որտե՞ղդ է ցավում»:

-Ամեն տեղս,- տնքացել էր տատը, հետո իր կողքին նստած ծոռի շեկ գլուխն էր շոյել, թե,- մի վախենա, քո շեկ գլխին մեռնի տատը: Տատը հոգնել է էս աշխարհից և ուզում է գնալ: Ես կմեռնեմ, բայց դու չվախենաս: Մեռնելն էլ ծնվելու պես բան է:

-Ո՞նց թե ծնվելու պես:

-Հա, մարդը ծնվում է, որ մեռնի, իսկ Քրիստոսին հավատացող մարդը մեռնում է, որ հավերժ ապրի: Ես որ մեռնեմ, դու չվախենաս:

-Է՛, տատ,- կատակի էր տվել ծոռը,- դու արդեն քսան տարի, ամեն Աստծու օր մեռնում ես: Համ էլ որ մեռնես, բա լոբին ո՞վ է քաղհանելու:

-Կգնամ, Գաբրիելի լոբու մարգը քաղհանելու,- ժպտացել էր ու շարունակել,- էս անգամ ոնց որ մեռնելս լուրջ է:

-Հա՞, որ,- անհանգիստ հարցրել էր ծոռը տատի ձեռքը շոյելով,- բա որ գնաս, ես ի՞նչ եմ անելու առանց քեզ: Ես էլ քեզ հետ կմեռնեմ,- էլի կատակի էր տվել:

-Ի՛, աշխարքը խելք հավաքեց, դու չէ,- տնքացել էր տատն ու այլևս չէր խոսել:

Ի՞նչ խոսեր: Խոսելու բան չկար էլ: Ի՞նչ պիտի  մաղթեր աշխարհին: Ոչինչ: Աշխարհի խելոքներն ինչ ասես, որ չէին ասել կյանքի ու մահվան, հարստության ու աղքատության, սիրո և ատելության, հաշտության ու  գժտության մասին: Հսկա, բայց մարդու սրտի մեջ մի բուռ դարձած աշխարհի առաջ մի փոքրիկ փոշու հատիկ էլ չէր ինքը: Ասելու ի՞նչ ուներ: Պիտի ասեր` հաշտ ու խաղաղ ապրեք: Է՜, իր կյանքի վերջին յոթանասուն, թե յոթանասունհինգ  տարվա ամեն օրն ասել էր: Ասելու էր` ուրիշին վատություն մի արեք: Էլի ասել էր էնքան, որ էդ  բառերը սովորական էին դարձել ոչ միայն լսողների, այլև իր համար: Գանձ չուներ, հարստություն չուներ: Հարստությունը իր փեշի տակից ելած տասը երեխան ու վաթսուն թոռն էին, համարյա հարյուրի հասնող ծոռները, որոնցից մեծ մասի անունները վաղուց էր մոռացել: Ուրեմն էլ ի՞նչ պիտի ասեր, լսողաց:

Ու պառկել էր աչքերը փակ: Լսում էր` ինչ էին խոսում իր անկողնու մոտ: Մի քանի օր անցավ այդպես, հետո Տիգրան ծոռը հոր հետ խորհրդակցելով բժիշկ բերեց: Բժիշկը լսեց թոքերը, սիրտը լսեց, ճնշումը չափեց ու դարձավ  ծոռին.

-Տիկո ջան, տատը հիվանդ չէ:

-Բա՞,- բերանը բացեց ու զարմանքից ծնոտը կախեց Տիգրանը,- բա՞…

-Տատը մեռնում է:

-Ո՞նց,- հարցրեց Տիգրանը և այլևս բառեր չգտնելով ակնապիշ նայեց բժշկի դեմքին:

-Ո՞նց,- ոչ այն է ձեռ առավ, ոչ այն է խրատեց բժիշկը,- մարդիկ ծերությունից մահանալու հատկություն ունեն, ախպեր ջան:

Տատի դեմքը մագաղաթի նման դեղին էր և շնչում էր հանգիստ, ասես քնել էր ու չէր ուզում, որ իրեն արթնացնեին:

Ու լուր տվեցին բոլոր զավակներին, թոռներին, ծոռներին, թե.

-Տատը մեռնում է: Եկեք, եթե ուզում եք երեսին հասնել:

Աշխարհի բոլոր ծայրերում ցրված զավակները, թոռներն ու ծոռներն ստացան լուրը… Բայց բոլորը չեկան: Ամեն մեկն իր գործն ուներ, իր հոգսը, իր ցավը, իր համար կենաց ու մահու չափ կարևոր խնդիրը: Բայց երկու օր հետո գյուղի հին տան բակում ասեղ գցելու տեղ չկար: Միայն հարազատները բավական էին, էլ չասած` բարեկամ ու դրկից:

Մարդիկ եկել էին, որ տատին տեսնեին դեռևս ողջ, բայց տատը չէր մեռնում: Պառկել էր անկողնում, աչքերը փակ շնչում էր հանդարտ ու չէր մեռնում:

-Բա հեռախոսով ասում էիր` տատը մեռնո՞ւմ է,- Տիգրանին բակի մի անկյունն էր մտցրել մեծ հորաքրոջ որդին ու հաշիվ էր պահանջում:

-Է, հա՛,- արդարանում էր Տիգրանը: Արդարանում էր փոքրի համեստությամբ, գլուխը կախել էր, աչքերը չէր բարձրացնում ու քթի տակ ասում էր,- դու չե՞ս տեսնում, որ մեռնում է:

-Բա ո՞ւր է,- իր լաքած նորաձև կոշիկի ծայրով բակի քարերի հետ էր խաղում Հոպիկն ու մեկ-մեկ վեր էր քշտում վրան երկար նորաձև պիջակի թևքերը,- ախր բան ու գործ թողել, թանկ ու էժանը չհարցնելով տոմս եմ առել, որ գամ հասնեմ: Դու գիտե՞ս Մոսկվայում ինչքան գործ ունեմ, դու գիտե՞ս, թե իմ մի ժամն ինչ արժե:

Տիգրանը գիտեր, որ Հոպիկը Մոսկվայում մեծ գործեր է անում, ուրիշների ասելով մեծ հեղինակություն ունի …

-Հա, բայց ես ի՞նչ անեմ,- նորից արդարացավ,- մահն ու կյանքը հո իմ ձեռքում չե՞ն:

«Էնպես էլ պահանջում ես,- մտածեց,- կասես քո էդ ունեցած անբավ հարստությանից մի անգամ հարյուր դրամ ես ուղարկել տատին»: Մտածեց, բայց չասաց: Ինչո՞ւ ասեր: Ինքն առանց այն էլ տատին ոչ մի բանից կարոտ չէր թողել: Թե հայրը, թե ինքը արել էին այն, ինչ  պիտի անեին: Հիմա էլ, եթե աչքերը փակեր, կթաղեին առոք փառոք: Պարզապես տատի հիվանդ լինելու մասին չասել չէր կարող: Եթե մյուս թոռներին, ծոռներին ու տղաներին չհայտներ, հետո առիթով-անառիթ պիտի իրեն մեղադրեին:

Հոպիկը շարունակեց կոշիկի ծայրով խաղալ քարերի հետ: Չէր ուզում, բայց հիշողությունը  նրան չէր հարցնում ու գալիս, կպչում էր գլուխը հողի միջից հանած սև չեչաքարին: Քարը չի մաշվել, չի վերացել, նրա սուր ծայրը չի բթացել: Քանի՞ տարի առաջ էր: Եթե հիմա ինքը քառասունմեկ տարեկան է, ուրեմն երեսուն տարի առաջ էր: Ամեն անգամվա պես ամառը գյուղ էր եկել: Կոշիկներն արագ մաշվել էին ու ման էր գալիս բոբիկ: «Բոբիկ ման գալը լավ է,- մեռնիմ արևիդ,- ղունղունում էր տատը,- բոբիկ ման եկող էրեխի ոտքերն ուժեղ կեղնին»: Ասենք ինքը չէր էլ նեղվում իր բոկոտն կյանքից: Ոտքերը արագ սովորում էին գետնին ու վազում էր կատվի ճարպկությամբ: Իսկ էդ անգամ, չտեսավ ու ոտքի բութը խփեց այս քարին:  Խփեց անխիղճ ու անխնա և մատը ճաքեց: Չլացեց, չնայած անտանելի ցավին, չտնքաց: Նստեց գետնին ու բռնեց ոտքը: Բութ մատի վրայի միսը ճաք էր տվել ու արյունը չէր կտրվում: Նստել էր ահագին ժամանակ՝  ցավն իր մեջ առած, անօգնական: Էլի տատը հասավ: Սարդոստայն բերեց մարագից, դրեց վերքի վրա, փաթաթեց ու մատը մի քանի օրում լավացավ: Այն ժամանակ Տիգրանը դեռ չէր ծնվել, Տիգրանն այդ պատմությունը չգիտի: Իսկ Հոպիկը հետո բանակ գնաց, բանակից էլ Հայաստան չեկավ, մնաց Մոսկվայում ու հիմա մեծ շինարարական կազմակերպություն ունի:

Կոշիկի ծայրով խաղում էր իր «թշնամի» քարի հետ, Տիգրանից հաշիվ էր պահանջում, բայց մտովի իր ճաքած բութ մատի ու այն բուժող սարդոստայնի հետ էր: Շատ կուզեր, կոշիկներերը հանել դեն նետել, նորից քայլել հողոտ բակում, բայց իր հարստությունը, ապրած կյանքը, հասարակության մեջ իր դիրքը թույլ չէին տալիս: Օպիկ Աշոտովիչն ու Հոպիկը վաղուց տարբեր մարդիկ էին:

Տիգրանը խոսում էր Հոպիկի հետ ու աչքի պոչով շուրջն էր նայում: Հավաքվել էին հարազատ-բարեկամ, ծանոթ ու ընկեր և սպասում էին: Խոհանոցում սեղան էին բացել: Մոտիկները մտնում, բաժակ էին բարձրացնում առանց կենաց ասելու, մի կտոր հաց կտրում… Ասենք չգիտեին` բաժակ բարձրացնեին ու ինչ մաղթեին: Ասեին` առողջությո՞ւն տատին: Բայց բոլորը գիտեին, որ տատն այլևս անկողնուց վեր կացողը չէ: Ասեին` թեթև ու բարի մահ, բայց ախր մահը ո՞նց կարող է բարի ու թեթև լինել: Ու բաժակներն իրար չէին  խփում, ոչ էլ բաժակն ափի մեջ պահած ձեռքերն էին հպում իրար: Խմում էին, թեթև մնչոց հանում, մի կտոր երշիկ կամ խաշած միս էին վերցնում ու ծամելով դուրս էին ելնում: Այդպես արդեն երեք օր: Տիգրանի հաշվարկով արդեն ահագին պարտք ուներ գյուղի խանութին: Օղի, սուրճ, բաստուրմա… Հո չէ՞ր կարող այլ քաղաքներից եկած հարազատներին ասել.

-Էնքան սոված մնացեք, մինչև տատը մեռնի:

Մի սխալ էլ էր արել: Երեկ, երբ տատը համարյա չէր շնչում, նրա թաղման համար պահած կովը մորթեցին: Տղերքը վռազ հավաքվեցին, մորթեցին, միս արեցին, տեղավորեցին ամանների մեջ: Ամեն ինչ արեցին թեթև, ծիծաղելով ու կատակելով: Բա ի՞նչ: Տատն ապրել էր իննսունվեց տարի: Ո՞վ կհամարձակվի երազել նույնիսկ, թե ինքն այդքան կապրի առանց ցավի ու հիվանդության:

Հիմա կանգնել էր Հոպիկի մոտ, արդարանում էր և ուշք ու միտքը տատի սենյակի կողմն էր: Գիտեր` տատը պառկած է անկողնում, նրա շուրջը նստած են աղջիկները, մեծ  թոռնուհիները: Իսկ նրանք վարպետ սգացողներն են: Հենց տատը մեռներ` ձայնները գլուխներն էին գցելու և սգալու էին այնպես, ասես երիտասարդ կեսմուրազ մնացած մեկը մեռած լիներ: Լաց կլինեին, բառեր շաղ կտային: Բա ո՞նց, իրենց մերը հո անտեր մեկը չէ՞, որ վրան լաց չլինեն: Դա գիտեր Տիգրանը, բայց նրանց ձայնը չէր լսվում արդեն երեք օր: Իսկ Հոպիկը հարցնում էր.

-Բա սառը զակուսկայի համար ի՞նչ ես մորթելու:

Հարցնում էր այնպես, ասես քեֆի էր եկել ու անպայման «սառը զակուսկա» էլ պիտի լիներ: Տիգրանը չէր ասում. «Գյուղում էդպիսի բան չկա, հոպար: Գյուղի ադաթով սգո սեղանին խաշլամա  ու շիլա են դնում…»: Կմկմում էր.

-Տեսնենք, մի բան կմորթեմ:

-Տես, հետո ուշ չլինի,- խորհուրդ էր տալիս,- իսկ օղի առե՞լ ես,- հարցնում էր բարձր ու կողքերն էր նայում, տեսներ` լսո՞ւմ են:

-Կուղարկեմ, ինչքան պետք լինի, խանութից կբերեն,- արդարանում էր Տիգրանը:

Մարդիկ կողքից նայում էին Հոպիկի ու Տիգրանի զրույցին ու մտածում, որ եթե Հոպիկը խորհուրդ է տալիս Տիգրանին, ուրեմն թաղման ծախսերն իր վրա է վերցնելու: Գիտեին նրա ժլատությունը, բայց ինչքան չլինի իր տատն է ու իր մանկությունը տատի խիստ ու հոգատար ձեռքի տակ է անցել: Համ էլ ո՞ւմ պիտի թողնի իր էդքան ունեցածը` ռուս կնոջն ու նրա տղայի՞ն…

Տիգրանը պատասխանում էր Հոպիկի հացերին, նրա հանդիմանությունը կուլ էր տալիս լռությամբ, իսկ ականջը տնից եկող ձայներին էր:

Տատը պառկած էր նույն դիրքով ու փակ կոպերի տակ գարնանավերջի ցայգալույսն էր: Գալիս էր Արագածի լանջերից, գալիս էր բոբիկ ոտքերով ու ցողոտ կանաչը գրկում, համբուրում էր նրա ջահել, շուշան ոտքերը: Շաղը սառն էր ու դուրալի: Քթի տակ ինչ-որ երգ էր դնդնում: Մտքի մեջ Եղիշն էր` ամուսինը, որ սիրում էր իրեն: Ինքը նրան արդեն վեց երեխա էր պարգևել և կպարգևեր էլի այնքան, որքան Տվողը  տար: Ցայգալույսին հանդ էր գնացել, որ ցողը վրան ղմի քաղեր, բերեր թթվեցներ մեծ կճուճի մեջ Եղիշի համար: Թռչունները  դայլայլում էին: Կանգնում էր մեկ-մեկ, ականջը պահում նրանց ձայներին: Արտույտները բարձրանում էին վերև, քամու հետ խաղում, հետո միանգամից բաց էին թողնում իրենց մարմինն ու ընկնում օդի անդունդի մեջ: Բայց վայրկյան անց նորից վեր էին բարձրանում ու ձայն էին տալիս: Գիտեր` նրանց սիրո շրջանն է ու ամեն արու ինքն իրեն գերազանցում է էգերին հմայելու համար: «Տեսնես ի՞նչ հրաշք բան է սերը,- մտածում էր, ղմիով լցված փեշի ծայրը բռնած,- աշխարհում ապրելն անհամ ու անիմաստ կլիներ, եթե սեր չլիներ, եթե…»:

Կողքին նստածները լռում էին, մեկ-մեկ կեսխոսք էին փոխանակում ու սպասում էին: Հասկանում էին` չի կարելի մեռնողին խանգարել: Նայում էին տատի դեմքին` չգիտեին, թե նա որտեղ է ու զարմանում էին նրա այտերին խաղացող ժպիտից:

«Ո՞վ գիտե` հրեշտակ է տեսնում»,- իր հոգևոր գերազանցությունն արտահայտելու համար ասաց աղանդավոր քեռակինը:

Մյուսները չարձագանքեցին: Լռեցին` ամեն մեկն իր հոգսի մասին մտածելով: Ախր տարվա էս ժամանակ գործը թողնել, հիվանդի կողքին նստելն էլ մի բան չէ:

  Տատի հիվանդության հինգերորդ օրը բակում մենակ թոռներն ու ծոռներն էին մնացել: Հավաքվում էին խումբ-խումբ, կատակում, մեկ-մեկ ներս էին մտնում, կամ սենյակի դռնից ծիկրակում էին ու որևէ փոփոխություն չտեսնելով, ետ էին գալիս ու մի նոր զբաղմունք էին  հորինում: Տիգրանի մորթած կովի միսն ուտում էին կամաց-կամաց: Նույնիսկ խորոված արեցին: Տիգրանին մի գառ մորթել տվեցին, կրակ վառեցին թոնրատան պատի տակ ու գառը խորովեցին: Թոնրի խորովածը  լավն էր, բայց տատի թոնիրը մի քանի տարի առաջ կոտրվել  էր: Նոր թոնիր թաղելու միտքը տանու վարուժնակի նման մի քանի անգամ նստել էր Տիգրանի գլխին, բայց Տիգրանն ուշադրություն չէր դարձրել ու աղավնին թռել, հեռացել էր անվերադարձ:

 Սեղանի մոտ սկզբում կարծես վախվորած ու զգույշ էին, հետք օղին բացեց լեզուների կապերը, մոռացան ինչի համար են հավաքվել ու հացկերությունը վերածվեց կարգին քեֆի: Ամեն մեկն իր հերթին տատի կենացն էր խմում, նրա արածները հիշում ու ծիծաղելու բաներ պատմում:

-Հիմի էլ տատին շնորհակալ եղեք,- ասաց Երևան քաղաքում ապրող Ազատ թոռը,- եթե տատը չլիներ, մենք իրար վրա չէինք հավաքվի: Էնպես որ, էստեղ էլ ենք նրան պարտական:

Կանայք առաջվա պես նստած էին հիվանդի կողքին, լսում ու չլսելու էին տալիս դրսում ուրախացող տղամարդկանց աղմուկը, իսկ տատը պառկած էր սովորականի նման: Դեմքը մեկ պարզվում էր, մեկ` մթնում Արագածի ճակատի նման: Նայողները չէին կարողանում նրա աշխարհի հետ հաղորդակցվել, չէին կարողանում ներս մտնել նրա կողպած շուրթերից ու չգիտեին` իրենց լսո՞ւմ է, թե չէ: Իսկ տատը…

…Քամին բճբեր կնոջ նման վազում էր աշնան դաշտի միջով: Վազում էր փեշի մեջ իր մեղքը թաքցրած: Օռոսփի Սոնիկի նման աշխարհից թաքուն յոթ օր յոթ գիշեր քեֆ էր արել արանից եկած դեղձ ծախողի հետ: Նրան իր տանն էր պահել, հավ էր մորթել, կրքի ու սիրո էր  տրվել` ինքն իրեն մոռացած: Հետո դեղձ ծախողը գնացել էր, իսկ Սոնիկն իր գործած մեղքի գերին դարձած` ինը ամիս մտովի նորից վայելել էր իր մեղքի յոթը օրերը: Հետո դաշտ  էր գնացել, երբ ցավերը բռնել էին ու Արագածի առաջ ծունկը գետին զարկելով տղա էր ունեցել: Երեխան` կենդանի ու թրթռուն մի մսակտոր` թպրտում էր խոզանի վրա:

Հետո դրեց փեշի մեջ: Սոնիկը չէր իմանում անելիքը. ուզում էր շպրտել, թողնել դաշտում, ետ գալ տուն, բայց երբ մտածում էր, թե գել ու գազանի կերակուր է դառնալու, սիրտը մղկտում էր, ցավը ելնում էր ներսից, գալիս դեմ էր առնում կոկորդին ու գոռում էր: Դաշտում մարդ չկար, աշնան դատարկված դաշտ էր, բերքաթափ եղած կնոջ անտարբերությամբ նայում էր իր մեղքի մեջ տվայտվող կնոջն ու չէր իմանում անելիքը:

Հետո երեխան փեշի մեջ դրած` վազեց… Ուզում էր, որ արյունահոսություն սկսվի, ինքն ընկնի, մեռնի ու ազատվի փեշի մեջ կատվի մլավոցի պես ձայն հանող երեխայից, իր ցավից, դեղձ ծախողի այրող հիշողությունից: Վազում էր, իսկ փեշի մեջ տաք թրթռում էր մանկան կարմիր բծերով պատած մարմինը: Ո՞տքը սայթաքեց, թե՞ ուժասպառ եղավ, ընկավ բերանքսիվար: Ընկնելիս մտածեց, թե իր մարմնով ճխլեց երեխային: «Ի՛նչ լավ է,- ասում էր միտքը,- ես մեռնում եմ, ինձ հետ նաև` երեխան»:

Արուսն ի՞նչ գործ ուներ այդ ամայի դաշտում, փորը բերնին դեմ արած ինչո՞ւ էր դաշտ ելել: Եկել էր կորած հորթի հետևից: Քայլում էր, աչքերը սարի փեշերին ու դաշտին գցելով, ո՞վ գիտե անխելք անասունը ո՞ր կողմ է գնացել: Իր պառկելու օրերն էին: Կրծքի տակ ութերորդ  երեխան էր խաղում: Բայց հո չէ՞ր կարող թողնել, որ հորթը կորչեր կամ գելերոց լինել: ժամանակ կա` ապրանքն էրեխից թանկ է թվում: Պառկելու օրերն էին, բայց սովորականի նման թեթև էր, ասես հղի կին չէր: Իսկ հորթը չէր երևում: Հեռվից տեսավ դաշտի մեջ ընկած ինչ-որ բան: «Չլինի՞ գելերը փըռըթել են անասունին»,- մտածեց տագնապով ու քայլերն արագացրեց: Մոտեցավ, տեսավ անուշք ընկած Սոնիկին:

-Ախչի, էս ինչի՞ ես էստեղ պառկել, Սոնի՛կ,- կանչեց հեռվից,- բայց պատասխան չստացավ:

Մոտեցավ, ուշքի բերեց ու զարմանքով տեսավ նրա փեշի մեջ գալարվող մանկանը:

-Վո՛ւյ, քոռանամ,- ասաց ոչ այն է իրեն, ոչ այն է Սոնիկին,- ախչի, էս ի՞նչ էրեխա է:

Սոնիկը չէր խոսում, տնքում էր աչքերը փակ, իսկ կոպերի տակ դեղձ ծախողի կրքոտ ու մազոտ կուրծքն էր, որ հևում ու վերուվար էր անում խենթացած: Արշակը դեղձի մի մասն աշնան կարտոլով էր փոխել: Մարդիկ աշնանը կորտոֆիլը պիտի քանդեին, բերեին Սոնիկի տուն: Հետո Արշակը պիտի գար, տաներ: Սպասեց Սոնիկը, մինչև աշուն, սպասեց նաև աշնանը, բայց Արշակը չեկավ: Ո՞վ գիտե, կամ փորձանքի էր եկել, կամ վախեցել էր կնոջ անհագ կրքից ու չէր ցանկացել նորից նրա խենթ ու խենեշ երազի մեջ հայտնվել:

-Ախչի՞,- նորից հարցրեց Արուսը,- էս ի՞նչ էրեխա է:

-Սովորական էրեխա,- կիսաձայն ֆշշացրեց կինը,- էրեխա չե՞ս տեսել:

-Որտեղի՞ց:

-Որ ասեմ` գտել եմ, կհավատա՞ս:

Հետո լուռ էին: Արուսն ինքն էլ չիմանալով ինչպես, Սոնիկի հետ խոսելիս հանել էր գոգնոցը, փաթաթել մանկանը, մերկացրել էր Սոնիկի կուրծքն ու մանկան բերանը սեղմել էր կրծքին:

-Ախչի, էս անգամ ո՞ւմ հետ ես շնացել,- ասում էր ոչ թե մեղադրելով, այլ այնպես, ասես ինքն էլ էր ամեն օր շնանում, ասում էր սրտի ցավով ու Սոնիկը չէր վիրավորվում:

-Արանցի դեղձ ծախողին հիշո՞ւմ ես,- ասում էր,- հիշո՞ւմ ես…

-Հա,- ասաց Արուսն ու նստեց, մնաց Սոնիկի կողքին:

-Ու հիմի չգիտեմ` ինչ անեմ սրան,- երեխային կրծքից հեռացնելով ասաց տխուր,- ուզում էի դաշտում թողնել, չկարողացա, մեղքս եկավ: Ասեցի վազեմ էնքան, մինչև ընկնեմ, մեռնեմ ու սա էլ` հետս, չեղավ: Դու եկար, գտար,- ասում էր անտարբեր, ամեն բանի համակերպված մարդու ձայնով:

-Է, տար տուն,- ասաց տխուր ու միալար ձայնով:

-Քեզ ի՞նչ կա: Մարդ ունես,- ասաց Սոնիկը,- էսօր-էգուց էրեխա կունենաս ու քեզ ոչ ոք չի մեղադրի, աչքալուսանք կտան, կուրախանան: Իսկ եթե իմանան, որ ես եմ էրեխա ունեցել, իմ էրեխեն անմիջապես «բիճ» անունը կստանա: Տեսնենս ի՞նչ տարբերություն: Ամեն էրեխա սիրո պտուղ է, չէ՞: Ի՞նչ տարբերություն: Դու էլ ես ինը ամիս կրծքիդ տակ կրել, ես էլ: Դու չես  թաքցրել, դու երեխայի ամեն խաղի հետ հրճվել ես, ես` տառապել: Ու հիմի դեռ չծնված` ընկեցիկ բճի անունը ճակատին պիտի լինի: Մեղք չէ՞: Էս մի մատ, էս դեռևս աշխարհի չարին ու բարուն անտեղյակ էրեխեն ոչ մեկ, ոչ երկու, ինչի՞ բիճ կոչվի: Դրա համար էլ ուզում եմ վերացնել:

-Չէ, չէ,- մի արա,- համ էրեխեն է մեղք, համ դու, համ Աստված:

-Բա Աստված ինչի՞:

-Նրա համար, որ Նա միշտ բարի բան է տալիս մեզ, իսկ մենք միշտ Նրա բարին չարի ենք վերածում:

-Լավ, բա ի՞նչ անեմ,-  արցունքով լի աչքերը Արուսին հառեց կինը: Լռեց մի քիչ, հետո հանկարծ աչքերը փայլեցին,- լսիր, դու ե՞րբ ես ունենալու:

-Կամ դուռն է, կամ երդիկը,- ասաց Արուսը,- էսօր-էգուց կունենամ, ինչի՞:

-Արի, էս էրեխեն էլ քեզ տամ: Ասենք ոչ թե մի երեխա ես ունեցել, այլ երկուսը: Հը՞:

-Վո՛ւյ, էդ ի՞նչ ես ասում,- ձեռքը բերանին դրեց Արուսն ու նայեց գոգնոցի մեջ փաթաթված երեխային,- բա ես ո՞նց տուն տանեմ: Մարդս, ախր…

Երեխան կշտացել ու քնել էր աչքերը փակ: Չէր մրսում, ոչ մի անհանգստություն չուներ ու քնել էր` չուզենալով ձեռքից բաց թողնել երկրի վրա իր առաջին օրվա առաջին հաճույքը: «Անտեր բան չկա աշխարհում,- մտածեց Արուսը,- անտեր անասունի տերն Աստված է, անտեր տղայի տերն էլ է Աստված ու անհերումեր էրեխեն Տիրոջ պաշտպանության տակ է լինում: Ամեն երեխա իր մի կտոր հացով է աշխարհ գալիս: Ո՞վ գիտե, գուցե թե նրա հետ նոր հաջողությո՞ւն գա իմ տուն»:

-Հա, ի՞նչ կա, որ,- շարունակում էր համոզել Սոնիկը,- ոչ ոք չի իմանա: Ես ու դու, մենակ ես ու դու: Այսինքն ես էլ կմոռանամ ու մենակ դու կհիշես: Կմեծացնես քոնի հետ: Մի տուն լիքը էրեխա է: Ոնց կլինի, որ Աստված էս էրեխի բաժինն էլ չտա: Կտա, մի տղա ավել կունենաս… Ի՞նչ վատ է: Ես անպատվությունից կազատվեմ, երեխան` բճի պատվազրկությունից, դու էլ բարի բան արած կլինես: Դու աստավածապաշտ ես, չէ՞: Աստված էլ կուրախանա, որ մի անմեղ կյանք ես փրկել:

Արուսը լուռ էր: Տալիս-առնում էր մտքում: Առանց Եղիշին ասելու ո՞նց տուն տաներ օռոսփի Սոնիկի մեղքի պտուղը: «Ախր մեղք գործողը մայրն է եղել, երեխան ի՞նչ մեղք ունի»,- ինչ-որ մի ձայն համոզում էր նրան: Ասենք առանց համոզելու էլ ինքն իր ներսում արդեն համոզված էր ու լռում էր: Լսում ու չէր լսում Սոնիկի խոսքը: Մեկ աշնան դեղին դաշտերին էր նայում, մեկ դիմացը վկայի նման ծեր գլուխն ասես հավանությամբ թափահարող Արագածին ու լռում էր:

Իր սեփական տղայի ու Սոնիկի տղայի տարբերությունը ինը ժամ էր: Նրա արմատների մասին գիտեին ինքը, ամուսինն ու Սոնիկը, որ երդվել էր միայն հեռվից հետևել տղային, ոչ մի անգամ չհիշեցնել իր մասին:

 Հիմա տատի աչքերի առաջ այդ օրն էր ու կանգնել, աշնան դաշտերի մեջ, Արագածի խիստ հայացքի տակ նայում էր գոգնոցի մեջ խլրտոցող երեխային:

Իսկ դրսում տղամարդիկ մի քիչ ավելի էին խմել, քեֆները լավացրել ու գոռգոռում էին, փորձելով աշխարհի անապացուցելի բաներն ապացուցել միմյանց: Զարմանալի ժողովուրդ են տղամարդիկ, կամ պիտի ծիծաղեն, կամ գոռգոռան, ասես իրար բան հասկացնելու ուրիշ ճանապարհ չկա:

 Կանայք նեղվում էին: Նայում էին տատի անտարբեր դեմքին ու չէին իմանում անելիքները`  ոչ այն է թողնեին, հեռանային, ոչ այն է էլի սպասեին: Զրուցում էին կամացուկ, այնպես, որ չխանգարեն մեռնողի հանգիստը, բայց ժամանակ առ ժամանակ սրտների մեջ գլուխ էր բարձրացնում կյանքի անհանգստությունը:

Դրսում տղամարդիկ ընկել էին հիշողությունների գիրկը ու կենտրոնում էլի Հոպիկն էր: Պարծենում էր, ասես իրեն ոչ ոք չէր ճանաչում ու մեծ քեռու միջնեկ տղան` Ադամը, ժամանակ առ ժամանակ նրան իր տեղն էր դնում, թե` դու քո Մոսկվաներում կարող ես գլուխ գովել, իսկ  էստեղ: Էստեղ բոլորս իրար գիտենք: Գիտենք, թե ոնց էիր լաց լինում ամեն անգամ, երբ մեծ տղաներն առանց խղճալու քեզ վերցնում ու շպրտում էին գետի մեջ: Կամ բռնում ու խեղդում էին դիտմամբ: Սուզում էին ջրի մեջ, պահում կես րոպեի չափ, հետո թողնում էին, որ գլուխդ հանես ու շնչես մի երկու կում ու նորից սեղմում էին գետի մեջ: Մնում էիր այնքան, մինչև աչքերիդ առաջը մթնում էր ու հասկանում էիր, թե ինչ կարևոր է օդը մարդու համար… Իրենց էլ էին խեղդում, բայց իրենք դիմանում էին, իսկ Հոպիկը… Հոպիկը լաց էր լինում: Ամեն անգամ որոշում էր էլ գետ չգնալ, բայց անզսպելի մի զով ձեռք գետից ելնում, փաթաթվում էր նրան ու  խեղդվելու զզվելի զգացողությունը մոռացած` էլի ջուրն էր նետվում: Ադամը Հոպիկին հիշեցնում էր իր բոբիկ ոտքերը, ճաքճքած ձեռքերը, որոնք այնքան էին չորանում, որ ճաքերից արյուն էր գալիս ու ամեն հասարակ բանից մրմռում էր:

-Է, ասենք փոքր ժամանակ ինձ մերկ ես տեսել, հիմի պիտի հիշեցնե՞ս,- վիրավորվել էր Հոպիկը: Մտածում էր` թողնի գնա, բայց անհարմար էր զգում: Ախր ո՞նց թողնի տատին առանց թաղել ու հեռանա: Գիտեր, գնալուց հետո էլ գյուղ չի գալու: Հայաստան կգա, թե չէ, հայտնի չէ, բայց գյուղ` դժվար թե: Գա, ո՞ւմ տեսնի` քեռո՞ւն, թե քեռու ծոռին ու նրա կնոջը:  Ասեր-չասեր հիմա տատի տունն այլևս նրանցն էր: Իսկ նրանք…անշուշտ լավ կընդունեին, պատիվ կտային, տակը փափուկ, բրդե ներքնակ կգցեին, վրան` փափուկ ու ծանր վերմակ: Բայց գիտեր, որ ինքը երբեք մանկական վստահություն չէր ունենա տան ու տանտերերի նկատմամբ, քանի որ մարդուն տանը կապում է արյունը, հարազատությունը: Իսկ Տիգրանն ու նրա կինն էլի հարազատ պիտի լինեին իրեն, բայց արդեն մի քիչ ավելի հեռու: Եվ գիտեր, որ նման հարազատությունն արդեն բարեկամ անունն է ունենում:    

 Հոպիկը մտքերի հետ էր, իսկ Ադամը մի նոր պատմություն էր սկսել նրա մասին: Դիտմամբ էր նրան ձեռ առնում: Ուզում էր ցույց տալ, որ իր համար ո՜չ Հոպիկի հարստությունը նշանակություն ունի, ո՜չ դիրքը, ո՜չ Մոսկվա քաղաքի արվարձանում կառուցած սեփական տունը, ո՜չ տարբեր մեքենաները: Հոպիկն իրենից փոքր է, եկել է գյուղ, իսկ հայրենի հողուջուրն իր օրենքներն ունի` ով ուզում ես եղիր, եթե փոքր ես, ուրեմն մեծերին պիտի ենթարկվես:

-Հիշո՞ւմ ես էն տարին, որ գործ էիր բռնել Մոսկվայում ու մեզ կանչել էիր աշխատելու:

-Է, հա՛, վա՞տ էի արել,- կռվի պատրաստվեց Հոպիկը,- հիշո՞ւմ ես ինչքան փող աշխատեցիր էդ տարի: Ճիշտն ասա, դրանից հետո էլ էդքան փող աշխատած կա՞ս մի սեզոնում:

-Չէ, փողը լավ էր, բայց էս Հոպիկը… Լսիր, ախր էն ժամանակ ռուս ազգին չէիր սիրում,- հարցրեց պատմությունն ընդհատելով,- հաստատ հիմի էլ չես սիրում: Ու ես զարմանում եմ, թե քո չսիրած տեղում ո՞նց ես ապրում ամբողջ կյանքում:

-Ի՞նչ գիտես` չեմ սիրում,- խոսքը կտուրը գցեց Հոպիկը,- համ էլ որտեղ մարդու տունն ու աշխատանքն են, էնտեղ էլ ինքը պիտի լինի:

-Ուրեմն էս Հոպիկս դրանց վատություն անելու համար գիտեք ի՞նչ էր անում,- նրա արդարացումը բանի տեղ չդնելով շարունակեց Ադամը:

-Ի՞նչ,- հարցրեցին շուրջը խմբվածները:

-Ամեն անգամ ընդմիջում գնալիս ինձ պատվիրում էր, որ գրպաններս լիքը մեխ լցնեմ:

-Լավ է՛,- դժգոհ մռլնգաց Հոպիկը,- ի՞նչ հին ծղոտ կա, քամուն ես տալիս: Կարո՞ղ է էրեխա ենք, այ Ադամ: Ամեն բան հո չե՞ն պատմի:

-Դե ժամանակ ենք անցկացնում: Հո խանչալիդ քարերը չե՞ն ընկնում,- ձեռքը նրա ուսին դրեց Ադամն ու ժպտաց,- լավ, էս մեկն էլ պատմեմ ու վերջ,- ուրեմն գրպաններս մեխ էր լցնել  տալիս ու պատվիրում էր ցանել ճանապարհների վրա:

-Որ ի՞նչ,- չհասկացավ շեկ մազերով Վահեն:

-Որ… Որ մեքենաների անիվները ծակվեն: Որ ռուս պետերը չգան մեր շինարարություն, որ մեզ շատ չնեղեն:

Հոպիկն ուզում էր թողնել հեռանալ, բայց չէր ուզում, որ իր գնալը փախուստի նմանվի, չէր ուզում, որ մարդկանց աչքին ինքը մանուկ ժամանակներից վիրավորված մեկը երևա ու ծիծաղում էր բոլորի նման:

Արուս տատի թոռներն ու ծոռները բոլորը սևորակ աչք ունքով էին ու միայն Արշակն ու իր սերունդն էին շեկ: Ոչ ոք չգիտեր, բայց տատը գիտեր, որ Արշակը դեղձ ծախողի անունն է: Սոնիկն էր խնդրել, որ երեխայի անունը Արշակ դնեն: Ու դեղձ ծախող Արշակի գենն այնքան ուժեղ էր եղել, որ սերնդեսերունդ բոլոր երեխաները շեկ էին ծնվում:

-Այ տղա, զույգերդ հեչ նման չեն իրար,- ասում էին ընկերները: Գրիշը սև ձյութ է, իսկ Արշակը շեկ ու սպիտակ:

-Հաստատ դրանց մերն այլ ճամփով է գնացել,- ասում էր Եղիշը և ամեն անգամ մտքի մեջ նորից կենդանանում էր Արուսի դաշտից գալու օրը:

-Այ մարդ, արի քեզ բան պիտի ասեմ,- ասել էր կինը խորհրդավոր ու ամուսնուն թվացել էր` կինը մինչ այդ չլսված հեքիաթ պիտի պատմի իրեն: Հմայվածի պես հետևել էր նրան, իսկ կինը մտել էր գոմը: Թե հղի չլիներ, թե տղաբերքի օրն ու ժամը հասած չլինեին, մտքով տղամարդկային ցանկություն կանցներ կամ կմտածեր, թե Արուսը… Գնում էր կնոջ հետևից ու չէր նկատում նրա թևի տակ դրած փաթեթը: Ամուսնու հայացքը գնաց, գրկեց կնոջ փորը: Չէ, ոնց որ լիքն է:

Մտան գոմ ու Արուսը ամուսնու զարմացած հայացքի առաջ բացեց:

-Էս ի՞նչ է,- հարցրեց զարմացած, չնայած տեսնում էր երեխային:

-Էրեխա:

-Էս…էս… էս որտեղի՞ց:

-Դաշտից:

-Ցանա՞ծ էր, քաղեցի՞ր,- ձեռ առավ:

Արուսը լուռ էր, լուռ էր նաև Եղիշը: Սպասում էր, որ կինը բացատրեր ու Արուսն սկսեց պատմել: Պատմում ու լաց էր լինում, պատմում ու հեկեկում էր անմխիթար:

-Հանգստացիր,- ասաց,- հանգստացիր:

-Հո չէի՞ թողնի, որ շներոց լիներ, ախր երեխա է, մարդու զավակ:

«Մենք դրանից չունեի՞նք,- ուզում էր ասել, բայց նայում էր Արուսին, չէր ուզում, որ լաց լիներ ու շարունակում էր,- բայց ախր էդ կնկա բերանը ջվալ է: Մեկ էլ տեսար` գյուղով մեկ արեց: Կամ մեծացրինք, հետո եկավ, թե…»:

-Չէ, չի գա, չի գա, ինձ խոսք է տվել, ո՞նց կգա: Հաշվիր, մեկը չեմ ունեցել, հաշվիր` զույգ եմ բերել:

«Ի՞նչ գիտես, փորիդ մեջ զույգ չէ»,- ուզեց հարցնել, բայց միտքը փոխեց: Նայեց տղային` բաց բարուրի մեջ թաթիկներն էր շարժում ու ոչ այն է լաց էր լինում, ոչ այն է դեմքին ժպիտ էր խաղում: «Լավ է՝ տղա է: Թե աղջիկ լիներ ու մոր արյունը` մեջը»…

Սոնիկի մասին տատը մոռանում ու չէր մոռանում, կուզենար, որ նա եղած չլիներ աշխարհում, թեև շեկ Արշակին իր տղաներից պակաս չէր սիրում: Իսկ Սոնիկը…

Սոնիկը պտտվում էր Արշակի շուրջը: Նախ հեռվից էր հետևում նրան, հետո սպասում էր դպրոցի ճանապարհին: Ու մի օր, երբ տղան դպրոցից էր գալիս ընկերների հետ, իբր չիմանալով հարցրեց.

-Շեկ տղա, դու ո՞ւմն ես:

-Եղիշինը,- պատասխանեց Արշակը:

-Ի՛նչ սիրուն ես, ասես հասած դեղձ լինես,- ասաց, նորից սրտի մեջ կենդանացնելով դեղձ ծախողի հիշողությունը:

Ու այդ օրվանից Արշակի մականունը Դեղձ մնաց:

«Տե՜ս, ինչից ինչ է դուրս գալիս,- ինքն իրեն մտածում էր Եղիշը,- ասես պատահական բան է, բայց ախր պատահական չէ: Դեղձ ծախողի տղային դեղձ են ասում, բայց տղան մեղավոր չէ, ոչ ոք մեղավոր չէ, խուփը գլորվում, գտնում է պուտուկը»:

 Եղիշն իր Գրիշի չափ սիրում էր Արշակին ու նույնիսկ մտքի մեջ չէր ջոկում երկուսին:

Իսկ Սոնիկը չէր հանգստանում: Ամեն տեղ հետևում էր երեխային, բռնում, պաչում էր թշերը, մի անգամ նույնիսկ կոնֆետ էր տվել, մինչ այդ գյուղում չլսված, չտեսնված կարմիր նկարներով կոնֆետ: Տղան տարակուսանքով վերցրել էր, հետո տանը պատմել էր Արուսին ու Արուսի աչքերի առաջ սևացել էր:

-Ես քեզ ասում էի, չէ՞,- տնքացել էր Եղիշը:

-Ես դրան ցույց կտամ: Դու սպասիր,- ասել էր Արուսն ու Սոնիկին բռնացրել էր աղբյուրի մոտ:

-Տո անամոթ, տո անաբուռ, դու իմ էրեխից ի՞նչ ես ուզում,- հարցրել էր վրա քշելով:

-Հե՜չ,- ժպտացել էր կինը,- ի՞նչ կլինի, թող մեկ-մեկ մոտենամ, թող մեկ-մեկ կոնֆետ տամ, թող…,-շշնջացել էր մեղավոր:

-Բա դու ասո՞ւմ էիր…

-Շատ էլ ասում էի: Հիմի տեսնում եմ դպրոց գնալիս կամ տուն գալիս, տեսնում եմ ալ վզկապը կապած, տեսնում եմ շեկ գլուխն ու սպիտակ սառոչկեն…

-Է, դու դրանք առե՞լ ես, թե՞ լվացել ու հարթուկել:

-Թե թողնես, համ կառնեմ, համ կհարթուկեմ, համ…

-Դու չե՞ս հասկանում, որ էդ էրեխի մաքուր հոգու մեջ ցավ ու վերք ես բացում,- հարցրել էր Արուսը,- դու չե՞ս տեսնում, որ էդ էրեխեն քո մեղքի բեռը կրողը չէ, դու չե՞ս հասկանում, որ ցեխի միջից հանածին նորից ցեխոտելը հազարապատիկ անգամ ավելի մեծ մեղք է, տո օռոսփի: Թե մի անգամ էլ մոտենաս…

-Ի՞նչ պիտի անես, թե մոտենամ:

-Հա՞,- հարցրել էր աչքերի առաջ սևացած,- թե էրեխիս մաքուր հոգին պղտորել ուզենաս, արյունդ կհանեմ: Ասել, Արուսին վերցրել ու մտցրել էր դպրոցի աղբյուրի գուշի մեջ:- Կխեղդեմ, անամոթ, կխեղդեմ էս մի պուտ ջրի մեջ ու կգնամ, բանտ կնստեմ,- ճչացել էր ինքն իրենից դուրս եկած:

Սոնիկը դուրս էր եկել ջրից, լաց չէր եղել, նայել էր վրայից հոսող ջրին, նայել էր թրջվող գետնին, զգացել էր թրջվող չոր հողի հոտն ու ծիծաղել էր.

-Կխեղդես, բանտ կնստես ու ես մերություն կանեմ էրեխեքիդ:

Հավաքված կանայք չէին հասկացել նրանց վեճի պատճառը: Մտածել էին` կռիվը Եղիշի համար է: Գյուղի ո՞ր մի տղամարդուն իր կնկա ծոցից դուրս չէր քաշել Արուսը, որ Եղիշին չհաներ: Բոլորը գիտեին ու ամեն մեկն իր պատմությունը հիշելով մտքում արդարացնում էր Արուսին, չէր հարցնում եղելության մասին:

-Տո փոշտի թանաքաման, հոր կարոտը տղայից ես առնում, հա՞,- հևացել էր Արուսն ու տուն էր քայլել: Ոտքերը ծնկներից ներքև ասես բամբակ էին, աչքերի առաջ` մութ ու մշուշ և գլխի մեջ պտտվում ու հանգիստ չէր տալիս Սոնիկին սպանելու չար միտքը:

-Էդ փոշտի թանաքամանը չպիտի ասեիր,- լաց լինելու նման ծիծաղել էր Սոնիկը,- էդ մեկը պիտի չասեիր:

Այդ դեպքից հետո Սոնիկն այլևս չէր մոտենում տղային: Երևի հասկանում էր, որ եթե նույնիսկ նրան ուզենա տանել և Եղիշն ու Արուսը թույլ տան, երեխան չի գա: Մեկ մտածում էր` նրան փախցնել, առնել գնալ ուրիշ քաղաք, ուրիշ երկիր, այնպիսի մի տեղ, ուր ո՜չ իրեն ճանաչող կլինի, ո՜չ տղային, բայց հետո հասկանում էր, որ արդեն տասներկու տարեկան  տղային չի կարողանա իրենը դարձնել: Փոշմանել էր, որ ուրիշին է տվել, չնայած տեսնում էր, որ նա երջանիկ է ու ոչ մի բանի պակասություն չունի: Զղջում էր, բայց հաստատ գիտեր, որ եթե երեխային Արուսին չտար,  իր փեշը չէր կարողանալու մաքուր պահել ու Արշակի անվան կողքին միշտ իր ապականված անունը պիտի դրվեր:

…Դրսում տղամարդիկ արդեն վեցերորդ օրն էին անցկացնում, արդեն վերջացել էր Տիգրանի` մեծ մամի թաղման համար պահած ու մորթած կովի միսը, ոմանք արդեն իրենք էին իրենց գլխի ճարը տեսնում` խանութից հաց, երշիկ ու օղի առնելով: Գործակատար Աղունը ծիծաղում էր կատակի տալով.

-Աստված Արուս տատին առողջություն կամ բարի մահ տա: Թե Գաբրիելը մի քանի օր էլ ուշանա, ահագին օգուտ կունենամ: Ամբողջ տարին էնքան առուտուր չեմ արել, ինչքան էս երեք օրը:

Իսկ տատը նայում էր Սոնիկին: Սոնիկը եկել, կանգնել էր դռան հետևն ու նայում էր տատին: Գիտեր` համարյա քսան տարի առաջ էր մեռել: Հարազատ չէր ունեցել, բարեկամ չէր ունեցել, մեռլատերը ողջ գյուղը, և հատկապես, գյուղի տղամարդ մասն էր եղել: Հավաքվել էին, ամեն մեկն իր մտքում նրա հետ անցկացրած տաք ու խենթ իր օրն էր փայփայել:  Տղամարդկանց ու իր համար ապրած մարմինը թաղել էին ասել-խոսելով, կատակելով ու  հիշելով: Եղել էին այնպիսիները, որ թեև ծիծաղել էին բարձրաձայն, սակայն Սոնիկի խենթ սերը հիշելով նաև սրտների մեջ արցունք էին թափել նրա համար: Մարմինը թաղել էին, իսկ հոգին գնացել էր իրենց անհայտ ճամփով, գնացել էր ոչ այն է դրախտի փայ դառնալու, ոչ այն է` դժոխքի: Ո՞վ գիտեր Աստծո ճանապարհները:

Ու հիմա Սոնիկը եկել, կանգնել է սենյակի դռան հետևում ու կանչում է Արուսին: Չի խոսում, բայց Արուսը հասկանում է նրան: «Արի,- ասում է,- ես ու դու նույն մեղքի մեջ ենք շաղախվել: Ո՞վ ասաց, որ երեխային մորից բաժանելը պակաս ծանր մեղք է»: «Գնա,- ասում  էր տատը,- գնա, ես քեզ հետ չեմ գա: Երկնքում ոչ մեկը չկա՞ր: Գոնե Եղիշին ղրկեին հետևիցս»,- հեծեծում էր:

-Եղիշի՞ն,- հարցնում էր Սոնիկն ու ծիծաղում էր խենեշ,- Եղիշը լա՛վն էր: Եղիշը փափուկ սիրտ ուներ և սիրող կնոջ համար պատրաստ էր ամեն բան անելու: Հետո արդարանում էր. «Եթե դու ինձ էն վերջին բառը չասեիր, ես Եղիշին ինձանով չէի անի: Հա՛, Արագածը վկա: Ես խաչով երդվել չեմ կարող, ես շատ մեղք ունեմ, բայց Արագածն ամեն բան տեսել է ու գիտի: Իմ ու քո կռվի օրը գիշերով եկել էր իմ տուն ու խնդրում էր, որ երեխայից հեռու մնամ: «Եթե իմ երեխային հայրություն ես անում, բա ինչի՞ ինձ էլ մարդություն չես անում»,- հարցրեցի ես: «Դու արանցի դեղձ ծախողին գերադասեցիր»,- ասաց խեղճ-խեղճ: Ու ես նրան էլ խղճացի: Ախր դուք չգիտեք, որ տղամարդիկ խղճալու են: Նրանք փայփայանքի ու սիրո կարիք ունեն, իսկ դուք միայն պահանջում եք:

-Եղի՛շը,- տնքում էր Արուսն ու հիշում, թե նրա մահվանից հետո որքան արցունք է թափել ինքը: Եղիշը մեռել էր հանկարծակի: Տուն էր եկել կեսգիշերն անց: Ասել էր` դաշտում տրակտորն էր փչացել: Առանց հաց ուտելու պառկել էր թախտին, սիրտն էր տրորել, թե` ցավում է, հետո մի տեսակ ձգվել էր պառկած տեղում ու հոգին ավանդել: Եղիշի անունը մի քանի ամիս թափառել էր աշխարհում, հետո եկել ու ծվարել էր Արուսի հիշողության ու  աղոթքի մեջ: Չէր իմացել Արուսը, որ Եղիշն այդ օրը Սոնիկի մոտ է եղել: Եղիշը տեսել էր`  լավ չի զգում, ելել էր Սոնիկի գաղջ ու բանտող անկողնուց ու ասել էր` գնամ:

-Վախենո՞ւմ ես Արուսից,- նրա տղամարդկային ինքնասիրությունն էր գրգռել Սոնիկը:

-Չէ, լավ չեմ,- տնքացել էր Եղիշը,- վայթե…Չէր ասել` մեռնեմ: Խոսքի մյուս մասը թաքցրել էր, մտածելով, թե Սոնիկի մոտ վախկոտի տպավորություն կթողնի:

-Գոնե Եղիշին ուղարկեին,- ասում էր տատն ու Սոնիկը ծիծաղում էր խենեշ, ցույց տալով, որ Եղիշն ավելի շատ իրենն է եղել, քան Արուսինը:

-Պապայի հետ  է խոսում,- ասաց Արշակը:

Տատը բացեց աչքերը, բոլորի մեջ Արշակին գտավ, ժպտաց ու բռնեց ձեռքը: Արշակի խիտ, շեկ ու խռիվ մազերից բան չէր մնացել, դեմքը խորշոմել էր ու պեպենները ծերունական  խալերի էին վերածվել:

-Քո ծննդյան օրը,- ասաց ժպտալով տաք ու չոր աշուն էր, Արագածը պարզ ու հպարտ էր էդ օրը, Արշակ, ու քո ծննդյան օրը Արագածից  թեթև հով էր սլսլում: Ի՛նչ անուշ օր էր էդ օրը:

Արշակը նայում էր զարմացած: Ինչո՞ւ է հիշել էդ օրը: Տատը փակեց աչքերը: Սոնիկն անհետացել էր: «Թեկուզ դժոխք, թեկուզ դժոխք»,- ասաց Սոնիկին:

Սոնիկը չկար, բայց տատը վստահ էր, որ իրեն լսում է: Այն օրը տղան տաք ու անմեղ խլվլում էր իր գոգնոցի մեջ ու ինքը լաց էր լինում գոմում, լաց էր լինում Եղիշի տաք հայացքի տակ:

…Հոպիկը Տիգրանին մի կողմ էր քաշել ու հարցնում էր.

-Լավ, բա ո՞նց կլինի:

-Ի՞նչը,- արդեն որերորդ անգամ պատասխանում էր Տիգրանը:

-Ախր գործեր ունեմ, ուշանում եմ, իսկ տատը չի մեռնում:

-Գործեր ունես, գնա,- ասաց վերջապես,- մենք էսքանս էստեղ ենք, տատին կթաղենք առոք-փառոք, ի՞նչ է եղել:

Չէ՛,- ծոր էր տալիս Հոպիկը մզզալու նման,- ամոթ է:

-Էլ ի՞նչ ասեմ:

-Բժիշկ չկա՞,- հարցրեց Հոպիկը:

-Բերել եմ, – արդարացավ Տիգրանը,- ասում է ծերունական է: Ասում է մահանում է:

-Էդ չեմ ասում, այ տղա: Բժիշկը գա, մի ասեղ սրսկի, տատը  հանգստանա:

-Ո՞նց,- մի քանի քայլ ետ գնաց Տիգրանը,- ես էդպիսի բան անող չեմ:

-Դու չես անի, ես անեմ: Ո՞ր դարն է: Բժշկին բեր, փողը կտամ, կխնդրեմ: Մի ասեղ է, կսրսկի, տատը կհանգստանա, դու էդքան ծախս չես անի, ես չեմ ուշանա…

Տիգրանը չգիտեր ի՞նչ աներ: Չգիտեր ո՞ւր փախչեր: Կարմրել էր Հոպիկի անսպասելի առաջարկից: Ասելիքը չէր գտնում, բայց ետ-ետ էր գնում ու ձեռքով «չէ» էր ասում: Թե հայրն իմանար…

-Ես Արշակի տղան եմ,- ասաց,- իմ հոր օջախում նման բան չի եղել ու չի լինի: Թե հերս իմանա…

-Ձե՜նդ,- ատամների արանքից ասաց Հոպիկը,- Արշակի տղեն եմ, կասես ես չգիտեմ իմ քեռուն ու քեզ: Չես ուզում, լեզուդ ատամներից հետևը պահիր: Հետո ի՞նչ, որ գյուղ է, հո քարի դար չէ՞: Մոսկվայում…

-Մոսկվայում մարդիկ չե՞ն ապրում, հոպար: Նրանք սիրտ ու Աստված չունե՞ն,- ատամների արանքից հարցրեց Տիգրանը:

-Գնա է՛,- դժգոհեց Հոպիկը և ինքն իրեն հանդիմանեց,- ասա ո՞ւմ ես բան ասում: Ո՞ւմ հետ գործ ունես: Մարդ ես գտել, բան ես ասում:

…Տատի մահվան լուրը միանգամից զգաստացրեց բոլորին: Բակում քար լռություն իջավ ու ամեն մեկը խորասուզվեց իր մեջ: Չէին խոսում, չէին կատակում, չէին ծիծաղում: Աղջիկները առաջին օրը լավ սուգ արեցին, հետո լաց լինող էլ չկար:

Թաղման համար նոր անասուն մորթեցին: Տիգրանը դիակառք պատվիրեց, բայց մեքենան այդպես էլ մնաց կանգնած: Թոռներն ու ծոռները տատի դագաղը վերցրին ու տարան ուսամբարձ, տարան խաղաղ սրտով: Հոպիկը իբր Տիգրանից նեղացել էր ու ոչ մի կոպեկ չտվեց նրան:

Իսկ հոգեհացի ժամանակ վեր կացավ ու հայտարարեց.

-Ժողովուրդ, խնդրում ենք, չգնաք, տատի հոգեհացին նաև խորոված ենք տալու:

-Ի՛նչ տղա է, ի՛նչ թոռ,- քչփչացին սգո սեղանի մասնակիցները,- Մոսկվայից եկել է ու տատի մեռելահացի ծախսը քաշում է անտրտունջ:

…Մարդիկ տատի հոգու հանգստության համար խմել էին` որքան ուժները ներել էր, կերել էին խաշլաման, շիլան ու խորովածը, երանի էին տվել տատին` իր երկար կյանքի ու շնորհքով  սերնդի համար, հետո թողել, գնացել էին իրենց գործին: Սգո սեղանները հավաքել էին, դահլիճը թափուր ու լուռ էր: Տիգրանը կանգնել էր լուսամուտի մոտ ու դուրս էր նայում: Օդը թափանցիկ ու խորհրդավոր էր, չգիտես ինչու այնպես էր թվում, թե տատը կողքին կանգնած է:

Արագածն ասես լուսամուտի տակ էր, պայծառ օրվա մեջ` հանդարտ ու հանգիստ: Լեռը և՜  իր շուրջն ապրող մարդկանց գիտեր, և՜ նույնիսկ, փոքր ժամանակ Հոպիկի ոտքերը արյունոտող քարին: Նրանք իրարից տարբեր էին այնքան, բայց նաև` նման էին իրար. ժամանակը մաշում էր նրանց և երկուսն էլ անցավոր էին:

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով