Մհեր Իսրայելյան, Պատմվածք

Չեխական սպասք

Երբևէ չեխական սպասք կոտրե՞լ եք՝ որակյալ, փխրուն ու շրխկան․ ինչպիսի զրնգոցով փշրվում է ու ձայնը արձագանքի պես բեկբեկվում տարածության մեջ, նույնպիսի աղմուկով էլ կոտրում է տատիդ սիրտը։

-Մարութա սարի Սուրբ Աստվածածին,- ճչում է Աղավնի տատս։

Ոնց որ դանակը խրես ուղիղ խնձորակի մեջ։ Մանավանդ, եթե ձեռքի մեջ փայփայած սպասքի ամեն կտորը թղթով գուրգուրած-փաթաթած՝ Պրահայից բերած է լինում, որպես մի սուրբ մասունք, որ հավասարաչափ սիրում է իր հայրական տան Ավետարանին հավասար։

-Տատ, Մարութա սարի Սուրբ Աստվածածինը նման մանր-մունր բաներով չի զբաղվում,- վերքին աղ եմ ցանում ես` ինչպես մի չարաճճի, յոթնամյա մանչուկ։

Ի՜նչ մի հիշելու բան է։ Չէի էլ հիշի, եթե հայելու մեջ հայտնաբերած մորուքիս արծաթափայլ իմաստնությունը զղջալու թրթիռ չարտացոլեր դեմքիս։ Տատ, արի մեկիկ-մեկիկ փետրի մորուքիս ամեն մազը ու արթնացրու Եվրոպաներում բթացած հիշողությունս։ Հա, հենց էլ արթնացրու։ Հիմա, երբ մորուքս արդեն ալեխառն է, ու սպիտակը եկել նեղել է սևին,  կարող եմ հանգիստ կոտրել էդ անտեր հիշողության կապանքները ու ազատ ապավինել սրտիս քմահաճույքին։ Ինչ ուզեմ՝ կհիշեմ, ինչ ուզեմ՝ կմոռանամ կամ թաքուն ջրին կպատմեմ։ Միևնույն է՝ քառասնամյա վաղեմության ժամկետը արդեն սպառվել է, ու ես՝ յոթնամյա մի երեխա, բայց արդեն ալեխառն մորուքով, կարող եմ աշխարհը տեսնել այնպես, ինչպես ուզում եմ՝ մի քիչ ավելի բարի, մի քիչ ավելի ջերմ, մի քիչ ավելի հարազատ։ Գուցե գլխիվայր, ինչպես ծնվել եմ։

 Որևէ կասկած չունեմ, տասը, քսան կամ գուցե քառասուն տարի հետո ուզենք թե չուզենք գալու է այն պահը, երբ տատիս-պապիս հոգիները հանգիստ չեն տալու ինձ։ Բախտս բերել է, որ գրում-մրում եմ, հույզերս կտամ թղթին ու պարտքիս զգացումը մեղմած, խիղճս իբր հանգիստ, կշարունակեմ ապրել իմ տաղտուկ ու միօրինակ առօրյան։ Բայց մինչ կգրեմ-կմրեմ, տատս ու պապս, կամ գուցե նրանց հոգիները կսկսեն այցի գալ երազում։ Կայցելեն ու հիշողության օրորի մեջ առած կտանեն կհասցնեն այն երանելի ժամանակները, որ թվում էր՝ երբեք չեն ավարտվելու։ Տարօրինակ է, բայց տատս ու պապս, որ կյանքի վերջին հիսուն տարին մի օր առանց իրար չեն անցկացրել, կգան առանձին-առանձին։ Սկզբում, ինչպես միշտ, կհայտնվի Աղավնի տատս․Որ մեռնեմ, լաց կլինե՞ս,- երազում թե արթմնի կհարցնի նա։

-Որ մեռնե՞ս,- երազում թե արթմնի, իբր զարմացած կհարցնեմ ես, իրականում՝ ժամանակ շահելու համար։

  Հեշտ բան չէ պատասխանել մի հարցի, որի ճիշտը յոթնամյա մատղաշ միտքդ չի հուշի, իսկ սխալն էլ կկոծկի սրտի փականներից անդին։ Ի վերջո մեծացել ես սասունցիների ընտանիքում, լացը տանը արգելված, լացը ամոթ, լացը խայտառակություն։ Կընկնես մտատանջության գիրկը, բայց ուժերդ կհավաքես ու կկայացնես դժվարին որոշումը։ Ի վերջո տղա ես, սասունցու ճուտ, ապագա ֆիդայի, կբռնես ու առանց աչքդ ճպպացնելու կմեխես․

-Իհարկե լաց չեմ լինի տատ, բա ամոթ չի։

-Ապրես,- կասի տատս ու գլուխը շուռ կտա,- գլխիվայր էլ ծնվել ես, սկզբում ոտքերդ, այդպես էլ պիտի լիներ։ Մարութա սարի Սուրբ Աստվածածին։

  Տատս երևի կնեղանա, գուցե թաքուն լաց էլ կլինի, բայց ես արցունքը չեմ տեսնի, որովհետև երազն ընդհատված ու տատիս հետ հօդս ցնդած՝ ես արթնացած կլինեմ։ Յոթ տարեկանում ի՞նչ իմանաս, որ լացը սիրո ցուցիչ է։ Միայն հետո, երբ տատիս մահվան բոթը օվկիանոսը կտրի ու անխղճաբար խոցի սիրտս, կհասկանամ, որ խաբել էի նրան։ Նայել էի աչքերի մեջ ու հիմարաբար ասել իբր չեմ սիրում։

Երբ տատս պապիս հոգեհանգստյան մահիճը ցողեց մի քանի կաթիլ զուսպ արցունքով ու հորդորեց չվախենալ, թե՝ «հինգ տարի համբերի, կգամ», ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց։ Ցնդած կնիկ է, էլի, թող ասի-խոսի վիշտը դուրս տա, հանգստանա։ Չգիտեմ պապս հասցրե՞ց տատիցս հանգստանալ, հասցրե՞ց կարոտել, բայց տատս խոսքը պահեց. Ամուսնու մահվան հնգամյակի օրն էլ հենց մահվան բոթը կտրեց օվկիանոսը։ Ու հիմա, ինքնաթիռի նեղլիկ աթոռակին ծվարած, մտածում եմ, թե ինչպես եմ խոստովանելու, թե հեռավոր մի օր խաբել եմ իրեն։ Մինչ տվայտանքների մեջ տապակվեմ, օգնության կհասնի Սաղաթել պապս․

-Ի՞նչ էր ասում տատդ,- կհարցնի քմծիծաղով։

-Ասեց՝ գալիս է, հինգ տարին լրացավ, խոստումը կատարեց, աչքդ լույս,- կավետեմ ես։

-Մի քիչ էլ պահեիք, հազիվ շունչ էի քաշել,- ուրախությունը թաքցնելով՝ չի կոտրվի պապս։

Պապս կոտրվող տեսակ չի։  Նրան չի կոտրել քարափի մեջ դաժանաբար վրա հասած տասնհինգամյա եղբոր ողբերգական մահը, չի կոտրել գերմանական գերությունը, չի կոտրել սովետական աքսորը, չի կոտրել ածխահանքի վթարից աչքը փառակալած երկամյա կուրության շղարշը և նույնիսկ վերջին պահին չեղարկված գնդակահարության որոշումը։ Ինչպես պատկերավոր գրել էր հայրս իր մի պատմվածքում՝ Ստալինն ու Հիտլերը իրար փոխանցելով պատերազմի ու խաղաղության թոհուբոհի մեջ նրան բերել հասցրել էին մեզ։ Մեկ այլ պատմածք էլ՝ «Ուրիշ մարդը» վերնագրով, ձոնել էր նրան։ Ուրիշ էր, ուրիշ չէր՝ այդպես էլ գլուխ չհանեցի, բայց երբ նոր էի շախմատ խաղալ սովորել, ձեռս կրակն ընկավ։ Պարտվում էի՝ բնականանբար լաց էի լինում։ Հաղթում էի՝ զգում էի, որ դիտմամբ է պարտվել, իբր՝ թոռնիկին խրախուսելու համար, ու անզոր լինելով կեղծիքը կուլ տալ, վիրավորանքից կրկին լաց լինում։ Ոչ-ոքի խաղալ էլ չէի սիրում, կամ էս կողմ, կամ՝ էն։ Իսկ իր պետքը չէր, տաներ-տարվեր՝ մի հաշիվ էր։ Միայն մի անգամ կոտրվեց։ Երբ իննսունամյա Մամե Հրոն, որ հորս տատն էր ու բնականաբար իր մայրը, մահացավ, ու պապս աչքերը լցրեց, զարմացա։ Հենց այդ պահին շախմատ էինք խաղում ու կյանքում առաջին անգամ իմ փոխարեն ինքն արտասվեց։ Պապս, փաստորեն, կոտրվեց` այն ժամանակ մտածեցի ես։ Յոթ տարեկան էի, հենց էն տարին էր, որ տատս հարցրել էր իր մեռնելու մասին, որ ստուգի, թե ինչքան եմ սիրում իրեն։

– Պապ, չէ՞ որ դու սասունցի ես, ֆիդայու թոռ, Փեթարա Մանուկի զարմիկը,- պապ։

-Մայրը մնում է մայր, որ տարիքում էլ լինի։

-Բա տատն ասում էր՝ Մամե, Հրոն քեզ չի էլ պահել, Դիլո հորաքույրդ է մեծացրել,- խայթում եմ ես։

-Տատդ գլուխը պատին է տվել,- զայրանում է պապս,- դու էլ հետը։ 

Բացում եմ աչքերս, ինքնաթիռը դեռ թռնում է։ Թռնում է, թռնում ու ճակատագրի հեգնանքով թե պարզ զուգադիպությամբ գալիս խարիսխ է գցում տատիս երազների Պրահայում։ Երազներ, որ առանց աչքս թարթելու հարյուր տարի առաջ չարաճճի մանկան անհոգ շրխկոցով ջարդուփշուր արեցի։Հիշու՞մ ես՝ չեխական սուրճի սերվիսս ոնց փշուր-փշուր արեցիր, այ-այ-ա՛յ,- ասում է տատս,- Չեխոսլովակիայից էի փայփայել բերել, ամեն կտորը՝ թղթով փաթաթած։

-Տատ, որ մեծանամ, կգնամ Չեխոսլովակիա ու քեզ սերվիս կբերեմ, խոստանում եմ։

-Է՜, մինչև հիմա որ թոռն է խոստումը պահել, որ գնաս էլ Չեխոսլովակիա՝ սիրածիդ վարտիք կբերես, ինձ չես էլ հիշի։

Տատս պապիս տված խոստումը պահեց, ես էլ որոշեցի իրեն տված խոստումը պահել։ Թարսի պես սիրած էլ չունեմ, մի կարգին նորաձև վարտիք առնեի։ Վեց ժամ ժամանակ ունեմ, Պրահայի հայտնի աստղագիտական ժամացույցը թողած, ժամը մեկ ծիկրակող տասներկու առաքյալներին արհամարհած ու հրաշագեղ կամուրջները մոռացած՝ կգնամ կգտնեմ հախճապակե սպասքի ամենալավ խանութը, ու թղթի մեջ ամեն ափսեն ու բաժակը հատիկ հատիկ փաթաթած ձեռքերիս մեջ նշխարի պես փայփայելով կբերեմ, կհասցնեմ Հայաստան։

-Տատ,  խաբել էի քեզ, երբ ասացի լաց չեմ լինի,- իբր մտքում կշշնջամ ես, բայց ձայնս հախճապակու պես կզրնգա։   

Հա մոռացա ասել, մի հատ էլ ընտիր օծանելիք գնեցի, չմտածեք տատիս համար, ինքը նման շռայլություններ չէր սիրում։ Պապիս համար,  թող տատս հետը տանի, պապս էլ, ինչպես սիրում էր անել, լիաբուռ ցայի իր նոր ածիլած դեմքին ու անուշ-անուշ բուրի էն աշխարհներում։

 Խնդրում եմ ճիշտ հասկանաք, տատիս դագաղը մենք չենք տանելու, ինքն է ղեկը բռնելու։ Վերջերս էր, մեր վերջին հանդիպման ժամամակ։ Այդ օրը, երբ խնդրեցի տատիս նստել մեքենան մինչև վաղուց չտեսած մանկության ընկերոջս հետ երկու բառ խոսեմ, կարոտս առնեմ ու գամ ու քիչ անց մոտեցա մեքենայի դռանը, ապշեցի` տատս նստել էր ղեկին։ Ես էլ ինձ չկորցրի՝ եկա, սուսուփուս տեղավորվեցի առջևի ուղևորի տեղը ու ասացի.

-Տատ ջան, քշի, քշի մինչև Մարութա Սարի Սուրբ Աստվածածին, հուպ տո՛ւր։

Հիմա էլ կասկած չունեմ, բռնելու է դագաղի ղեկը ու մինչև սուրբ սարը հուպ է տալու։ Չէ՞ որ խոստացել է պապիս։ Իսկ մինչ այդ մենք՝ վեց թոռներս, կշրջապատենք նրա փոքրացած մարմինը, ու ավանդույթի համաձայն՝ մեկ արցունքով, մեկ ծիծաղով հիշելով անցյալի անուշ, երբեմն էլ դառը ակնթարթները, մենք` էս աշխարհում, պապս` էն աշխարհում, սրտատրոփ կսպասենք լուսաբացին։ Բայց միևնույնն է, որքան էլ տատիս հայրական տան Ավետարանը պահապան հրեշտակի պես հսկի տատիս մշտնջենական քունը, կան այլ հույզեր, որ ոչ մի սուրբ չի հասկանա։ Ու որպեսզի մեր մեղանչած ու հոգնած կոպերը չփակվեն, ու տատիս այդ ճակատագրական գիշերը միայնակ ու լքված չթողնեն, ես լիուլի սուրճ կեռացնեմ, ճիշտ վեց բաժակ, Չեխիայից բերած սպասքի բաժակների չափով․ սուրճը՝ առատ,  շաքարը՝ մեկին՝ մեկ, տատիս ճաշակին հարիր։ Ու սիրունատես տատս, որ զուգված-զարդարված  հավերժության մահիճի մեջ սպասում է հնգամյա բաժանման կարոտի փարատմանը, իր վեց թոռներով շրջապատված՝ ամբողջ գիշեր կլսի ունկերը շոյող այդքան երանելի զնգզնգոցը ու կըմբոշխնի անմահական սուրճի բուրմունքը։ Բուրմունք, որ չեխական հախճապակե սպասքի բաժակներից գոլորշիանում ու խտտում է նրա արդեն անզգա, իսկ գուցեթե՝ ավելի զգայուն ռունգերը։ Մարութա սարի Սուրբ Աստվածածինը վկա։

Հ.Գ. նվիրվում է Աղավնի տատիս ու Սաղաթել պապիս լուսավոր հիշատակին

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով