Հովիկ Մխիթարյան, Պատմվածք

Մեղմ ժպիտով տղայի մահը

-Ես տեսա մեղմ ժպիտով տղայի մահը,- ասաց զինվորը։

-Պատմիր ինձ,- խնդրեցի ես։

-Ծարավ եմ,- չդադարող տնքոցների ու ընդմիջվող ճիչերի արանքում ասաց մեղմ ժպիտող տղան…

  Քարացած սրտով ու աչքերով զինվորները ջուրը մոտեցրին ագահաբար առաջ մղվող շրթունքներին։ Խմեց մի քանի կում, մնացածը բերանից թափվեց ու հոսելով արյունոտված ծնոտի ու այտի վրայով, ներծծվեց հողում։                                                      

Զինվորները նայում էին մեղմ ժպիտով տղայի դանդաղ փակվող աչքերին, այս ու այն կողմ շպրտված մարմնամասերին։

Սրճարանի լույսերը կախարդական ստվերներ ու ցոլքեր են նետում շուրջբոլորը։ Իրիկնային գաղջության մեջ պատերազմի աղմուկը սառել է մեր ականջներում. մենք մտածում ենք մեղմ ժպիտով տղայի մահվան մասին… Անմիջապես սրճարանին հարող մայթով անցնում են գիշերային ուրվականները, զրուցում, ծիծաղում… մենք նայում ենք ստվերների մեջ անկանոն հերթականությամբ շարված ծառերի հանդարտ, անիմաստ ծփացող կատարներին, ապա վեր բարձրացնում հայացքները` դեպի երկինք. ներդաշնակ, հմայիչ պայծառությամբ գծագրված երկնքում խորհրդավոր սփռված աստղերին… որտե՞ղ է գտնվում մեղմ ժպիտով տղայի սիրտը։

Անընդհատ ետ ենք ուղարկում ձեռք չտված, սառած սուրճի բաժակները։ Ես ու զինվորը խախտում ենք քաղաքականության ու դիվանագիտության դասագրքի պատշաճության կանոնները`«Ամեն ինչ շատ պարզ է, -ասում է նա, խաղալով ձեռնափայտի հետ –  զինվոր` VS աշխարհ»…

-Ամբողջ աշխա՞րհը, – հարցրեցի ես… 
-Ամբո՛ղջ աշխարհը, – ասաց նա:                                                                                                     

Զինվորը հենվել է աթոռի թիկնակին: Իմ պատկերացումներով զինվորները հասարակ մարդիկ չեն, ու նման չեն մեզ։ Նրանք պետք է լինեն շատ բարձրահասակ ու շատ թիկնեղ, Սասունցի Դավթի կամ Տորք Անգեղի նման: Բայց նա այնքան սովորական մի տղա է պատերազմից դուրս, որ հավատս չի գալիս: Փոքրամարմին է, նիհարավուն, ու հենց ինքն է լիաթոք  ծիծաղել մահվան երեսին, երբեմն թքել նրա վրա ու մահը նահանջել է:                                                                                                                                         

 Փոքրամարմին տղան տեսել է պատերազմն ու անցել նրա միջով: Նրան ոչինչ պետք չէ սովորեցնել. հիմա նա գիտի ամեն ինչ, շոշափել է ճշմարտությունն ու տեսել նրա բռնկումները պատերազմի քուրայում: Նա տեսել է դեպի իրեն սլացող արկն ու հաղթել մահվան սարսափն իր կուչ եկած հոգում։ Իսկ երբ ռումբը չի հոշոտել, նա աղոթել է, լացել ու ծիծաղել։ Հիմա զինվորը հենվել է աթոռի թիկնակին ու պատմում է, ձեռքը հաճախակի դնելով այնտեղ, որտեղ ժամանակին ոտքն է եղել:  Աչքերում հիշողության տառապանքից, անտարբերությունից, իր շուրջը հյուսված խաբեություններից ու առասպելներից հյուսված ցավն է մարել:
-Դու ողջ ես մնացել, – օգնում եմ ես:                                                                                                                                                               

  -Մի կատակեք մահվան հետ։ Նա հատուցում է պահանջում և մնում է մարդու մեջ։
-Բոլորս ենք ողջ մնացել: Թեպետ ժամ առ ժամ, ամեն օր զոհեր էին լինում: Այսօր կային, վաղը չկային տղաները: Էն տղաները, որոնց հետ ամեն օր շարք էինք կանգնում, նայում իրար աչքերի մեջ: Մեկին հարգում էիր, մյուսին՝ սիրում, մյուսին էլ` եթե չկար համակրանք, անտարբերություն էլ չկար: Գիտեինք, որ պետք է միաբան լինենք, քանի որ այդպիսին է զինվորի տրամաբանությունը: Իսկ երբ մեկը մահանում էր` անտարբերությունն էլ սիրո էր վերածվում: Տղերքն արժանի էին սիրո… Պատերա՞զմ էր պետք, որ հասկանայինք ու մեր ներսից հանեինք սերը:

Այս ասելով նա բացակա հայացքը հառեց հեռուները, աստղերից էլ այն կողմ, որտեղ տղերքն էին: 
 -Իսկ հիմա՞, – հարցնում եմ զինվորին:
-Հիմա ուրիշ է: Հիմա մենք հասկանում ենք մարդուն: Նա շատ անպաշտպան է ու փխրուն, երբ չգիտես, թե ում հերթը երբ է գալու: Մեկն ուժեղ է, մեկը` թույլ: Իսկ պատերազմն ասաց` բոլորդ հավասար եք: Եթե մեկ հնարավորություն էլ լիներ, մի անգամ էլ շփվեինք, հավասար կշփվեինք: Երբ զոհվում է ընկերդ, ում դու խաղաղ ժամանակ նեղացրել ես, դա անվերադարձ է: Այդ ցավը չի անցնելու մինչև կյանքիդ վերջը, որովհետև կարող էիր սիրել, բայց չարեցիր…իմ երազները զինվորների մասին է, նրանց հետ եմ ապրում, կիսում խոհերս։ Նրանք միշտ այցի են գալիս ինձ…                                                                                                                                              

-Իսկ հիմա՞,- նորից եմ հարցնում ես:
-Հիմա ուրիշ է: Հիմա մենք մարդկանց գնահատում ենք: Մենք սովորեցինք ապրելու գիտությունը. մահը սովորեցրեց… ամեն մարդ պետք է անցնի մահվան հովտով, որպեսզի ապրի… զինվորի հեքիաթը չկռվողներն են հորինում` հնչում է հանդիսավոր երաժշտությունը` ցմպա-ցմպա, երկար-երկա՜ր ու ամենուր, այսպես շատ անգամներ, ուրախություն` դու մարդ ես սպանել, զրկել ես ապրելու ուրախությունից ու լույսից… մարդուն` շնչող, արտաշնչող, ծիծաղող, լացող մարդուն, ցմպա, ցմպա…իսկ նրա հոշոտված մարմնամասերը դեպի քեզ են թռել…                                                    

-Չէի՞ք վախենում, – հարցնում եմ, հասկանալով, թե ինչքան անմիտ է հարցս:                                   

 -Վախենում էինք, բայց ըստ չգրված կանոնի` չէինք խոստովանում: Նստում էին դիրքերում ու ազատ ժամանակ տնից ուղարկված փաթեթիկներով թեյ խմում, շոշափում էինք ամեն ինչ, որ տնից էր ուղարկված: Մենք շոշափում էինք տունը, նրա ամեն անկյունը, սիրում էինք մանրուքները, հիշողությունները, մարդկանց: Խնդրում էինք իրար, որ պատմեն տան մասին: Ամենալավը պատերազմի դաշտում տունը հիշելն է: Դա ապրեցնում էր, որովհետև տունը գաղափար էր, ու պատերազմից հետո մենք տուն էինք գնալու, այնտեղ էին մեզ լսելու ու սիրելու:                                                                                                  

-Ձեր հուշե՞րը, – հարցնում եմ ես:                                                                                                                        

-Արմանը ուժեղ կլկլացնում էր, Սաքոն` թափով ֆռթացնում թեյ խմելիս: Հիմա նրանք չկան… Անդրանիկը ուտելիս ու հուզվելիս տարօրինակ կոկորդային ձայն էր հանում: Սերոբը հայհոյելու սովորություն ուներ, կուչ էր գալիս, կրակում ու հայհոյում, սիրում էր ասել`«Ես ձեր տեսա՜կը… »: Ինքն էլ չգիտեր` ինչ է ասում և ում: Ասում էր` հիմա հայհոյեմ, որ երբ տուն գնամ` հանգիստ լինեմ: Մյուսն էլ քնած ժամանակ ձայներ էր հանում, տնքտնքում կամ բղավում։ Այն ժամանակ ուրիշ էր: Հիմա նրանք չկան. եթե չզոհվեին, նորից կանեին էդ բոլորը:                                                                                                                                              

 -Դիմանու՞մ էիք, – հարցնում եմ ես:
-Մեզ հրամայված էր դիմանալ ու դա ճիշտ էր: Միայն մի անգամ նայեցինք ետ, որ կարող էինք թողնել դիրքերը ու նահանջել: Մենք շրջափակման մեջ էինք հայտնվում, բայց նահանջը սխալ էր: Միգուցե քիչ զոհեր կտայինք, բայց թշնամին որ առաջ եկավ` ուրիշներն էին զոհվելու, դա արդար չէ:                                                                                                                                                    

 -Դուք հերոսնե՞ր էիք, – հարցնում եմ:                                                                                                                 

-Մոռանանք այդ բառը, – դա քաղաքական գործիչներն ու լրագրողներն են հորինել, որ չգիտեն մարդու մարմնից դեմքիդ ցայտող արյան համը, պատանու աղեխարշ ճիչն ու մահացողի հոգևարքը: Նրանք պարտադրում են մի բան, որը մարդունը չէ, բայց  սատանայական համառությամբ խցկում են միմյանց գլուխները:                                                                                                                  

 -Դուք կարողանու՞մ էիք լուծել ձեր խղճի ու հերոսության հարցը:                                                                                             

 – Լեռան դիմացի դիրքը պաշտպանողները` մոտ 200 հոգի, լուծեցին այդ հարցը: Նրանք զոհվեցին, որովհետև մեզ էին պաշտպանում: Եթե նահանջեին կամ փախչեին, հաջորդը մենք էինք: Մենք ավելի քիչ էինք, թեպետ նույնքան դաժան մարտերն էինք մղում: Զինամթերքի պակաս կար, ոգու պակաս չկար։                                                                 

-Կռվու՞մ էիք, – հարցնում եմ, զգալով, թե ինչքան անհեթեթ են հնչում հարցերը: Սակայն մենք ինչ գիտենք` ի՞նչ է պատերազմը, հարցնում եմ նրան, ով կռվել է ու տեսել մեղմ ժպիտով տղայի մահը:                                                                                                                                 

 -Կռվում էինք: Դիմացի դիրքի 200 սպարտացիները զոհվեցին:  Նրանք ուրիշ տղերք էին: Որտեղի՞ց են ծնվում էդ տղերքը… Մեր ետևում էլ դիրք կար: Մենք արդեն մնացել էինք մոտ 50 հոգի: Մեզ հրեշներ էին ասում, որովհետև մահից չէինք վախենում: Մահը մեր կողքին էր, բայց մենք բղավում էինք մահվան վրա ու նա սարսափահար ետ էր փախչում: Մենք գժվում էինք 18, 19, 20 տարեկան խելագարների խենթությունից… նրանք սնում էին հողը իրենց մարմիններով, մենք պաշտպանում էինք մեր ետևում գտնվող` մեր նման զինվորներին։

-Քաղաքական գործիչնե՞րը,- հարցնում եմ հայացքով։

 -Քաղաքական գործիչներ չկան, կան ծաղրածուներ, որ զինվորի վրա են բարդում իրենց ծաղրն ու ապուշությունները։ Դա ոչ մի կապ չունի իրականության հետ: Նրանք կնստեն հարմարավետ աթոռներին, ճոխ սեղանների շուրջ, ծաղրածուի խորամանկ ժպիտներ կփոխանակեն ու կլուծեն երկիր մոլորակի հողերի տարածքների, նրանց տակ գտնվող նյութերի հարցը: Նրանք չգիտեն, թե ով է զոհվել հողի վրա, ով է աղոթել ու ով` հայհոյել, ո՞վ է անիծել ու ո՞ր մայրն է ողբացել: Նրանք չգիտեն ով է զինվորը… ով տեսել ինչպես է թափվում մեկ ուրիշ տղայի արյունը: Ով գիտի, որ իր առջևում ու ետևում իր նման տղաների հերթն է… մեղմ ժպիտով տղաների մահը։                                                                                                                     

-Դուք մենա՞կ էիք,- կասկածանքով հարցնում եմ ես։                                                                     

-Զինվոր VS աշխարհ, մենք մենակ էինք, բոլորովին մենակ,- հավաստիացնում է նա։                                                                                                                                                                                  -Բայց դու վերադարձել ես։

-Ես վերադարձել եմ, բայց մնացի լեռան վրա. պատերազմները մնում են երկրի հիշողության մեջ ու մարտը շարունակվում է, աշխարհը պատասխան է տալու մեղմ ժպիտով տղայի մահվան համար։

Սրճարանի աղմուկը հանդարտվել էր։ Երկնքում թարթում են վերջին հույսի աստղերը, որտեղ տղերքն են։ Մենք ետ ենք ուղարկում հերթական, սառած սուրճով լի բաժակը։ Ծիածանի գույներով գունազարդված զինվորի դեմքն ինձ առասպելական կերպար էր հիշեցնում, նրա, ով տեսել է մեղմ ժպիտով տղայի մահը…

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով