Մհեր Իսրայելյան, Պատմվածք

Երևակայական բանալի դրախտի դարպասների համար

Դպրոցում ինչ անեին-չանեին, մեր անգլերենի ուսուցչուհին՝ միսս Օհանյանը բարձրացնում էր մի ունքը, միշտ աջը, ակնոցի տակից որոնում ու անպայման գտնում ինձ և հատու ձայնով հնչեցնում մեղադրանքը։ Ես իր հոգեառն էի, ինքն՝ իմը։ Դասերից փախնում էինք՝ կազմակերպիչը բնականաբար ես էի։ Ցույցերի էինք մասնակցում՝ ես կայի ու կայի։ Աղջկա ծամն էին քաշում՝ հաստատ ես էի ճղճղոցի սիրահարը։ Պատուհանն էր կոտրվում՝ էլ ո՞վ կարող էր նման բան հանդգնել։ Ինչ-որ մեկը միջանցքում ծխում էր՝ իբր ճտպտուն աչքերս մատնում էին չարագործիս տեղը։ Մի խոսքով, արջը յոթ երգ գիտեր, յոթն էլ իմ գործած մեղքերի մասին։  Մի անգամ էլ նյարդերը տեղի տվեցին ու դասամատյանում անվանս դիմաց շարեց ութ պոչավոր «երկուսներ», որ քառորդի վերջում ստիպված էր լինելու սպիտակ ներկով քողարկել։ Այնքան վստահ էր մեղադրում, որ արդեն ես էլ էի սկսել համարյա հավատալ ու տակավին մանկահասակ տարիքում լրջորեն մտածել դժոխքի դարպասները բախելու անխուսափելի հեռանկարի մասին։ Նույնիսկ աղջիկներից մեկը տուրք տալով ուսուցչուհու առատաձեռնությանը ինձ մի օր սատանի ճուտ անվանեց։ Ես էլ ճարահատյալ, դպրոցն ավարտելուց մի մանկական աստվածաշունչ ճարեցի ու մեղքերս քավելու մի հետին մտքով նվիրեցի միսս Օհանյանին, նա էլ  անսպասելի աչքերը լցրեց ու այտս համբուրեց՝ կանաչ ճանապարհ մաղթելով ինձ։ Հիշում եմ՝ գունավոր կազմով պատկերազարդ մի գիրք էր, որ երեխաներին մատչելի լեզվով պատմում էր Հիսուսի զարմանահրաշ պատմությունը։ Ես իրեն մանկական աստվածաշունչը, ինքն ինձ՝ անգլերեն լեզվի ամենազոր բանալին, որ աշխարհի ամեն դուռ պիտի իմ համար բացեր, ու համար մեկ կասկածյալին հեռու պահեր դժոխքի դարպասներից։ Դեռ չգիտեի, որ քսանհինգ տարի անց մեկ այլ գիրք էի նվիրելու նրան։ Մանավանդ, դպրոցն ավարտելուց տասը տարի հետո, հենց այն պահին, երբ մեր դասարանի Անուշը, որ հայտնի էր Բի-Բի-Սի մականվամբ  գուժեց, թե միսս Օհանյանը ընկել է մեքենայի տակ ու կնքել մահկանացուն, տեղը տեղին տխրեցի ու որպես քաղցր հուշ, աջ ունքը բարձրացրած ու ակնոցը քթին կախած սրբապատկերի տեսքով, տարա պահեցի սրտիս մի գողտրիկ անկյունում։

Մեղքի զգացողության ուրվականը այսպիսով հենց դպրոցից մտավ մեջս ու հետապնդեց ինձ ամբողջ կյանքում։ Նունիսկ այնժամ, երբ գրեցի «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք» վերնագրով աղմուկ հանած վիպակը, ինչ-որ անտեսանելի բան կրծում էր ողնաշարս ու խռովում անդորրս։ Ամեն վայրկյան սպասում էի, որ միսս Օհանյանը կբարձրացնի աջ ունքը ու  կկայացնի ահեղ դատավճիռը՝ դու ո՞վ ես, որ նման աշխարհացունց բաներ ասես։ Ու որպեսզի վանեմ այդ մտավախությունը, ու ընթերցողն էլ ինձ չմեղադրի վիպակիս մասին պատմվածք գրելու աններելի գայթակղության, ինքնագովազդի կամ ինքնահավանության համար, հենց սկզբից ասեմ, որ գրական հնարանքներից գաղափար չունեմ։ Որ հատուկ ուզեմ էլ նման մի բան մոգոնել, պատմվածքի հերը հաստատ կանիծեմ։ Հա, լսել եմ կինո կինոյի մասին՝ Հոլիվուդյան հայտնի թուլության, երազ երազի մեջ՝ Բորխեսյան երևակայության, գիրք մոռացված գրքերի գերեզմանի՝ Սաֆոնի գլուխգործոցի ու նման այլ աճպարարությունների մասին, սակայն բնավ մտադրություն և հավակնություն չունեմ ժամավաճառությամբ զբաղվելու կամ ուրիշի մտածածը նորից մտածելու համար։ Խոսքն, ի վերջո կյանքի ու մահվան մասին է, ապրելու իմաստի և մեռնելու անիմաստության մասին, թերևս։ Միշտ էլ, անգամ ամենաանմեղ խոսքը հաճախ գլխիվայր է շուռ գալիս ու պատուհաս դառնում, դեռ դպրոցից եմ հիշում, միսս Օհանյանը կարող է վկայել։ Կապ չունի, թե ով է այն ասում, երբ, որտեղ, ինչ հանգամանքներում, ինչ նպատակով, ինչ լեզվով և թե ու՞մ է այն ուղղվում։ Դու ասելու տերն ես, թե ուր կհասնի՝ մենք չենք որոշում։ Այնպես որ, երբ մի գարնանային օր արևի շողերը խտտեցին կիսափակ կոպերս ու դատական կատարածուն զանգահարեց և ասաց, որ հրավիրվում եմ դատարան՝ «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք» վիպակի վերնագրի հեղինակային իրավունքը վիճարկելու և այլ հարակից զանցանքների գործով, չզարմացա։ Միշտ էլ, դեռ առաջին անգամ գրքի վերնագիր դարձած այդ հին քրդական ասացվածքը լսելիս երկար մտածել եմ տողատակում թաքնված իմաստների մասին ու այդպես էլ գլուխ չեմ հանել։ Իրականում ամեն ինչ այնքան պարզ էր, ուր լսափողի մեջ համարյա բղավելով հարցրեցի․

-Իսկ դուք դե՞մ եք, որ մինչև մեռնելն ապրել է պետք։

-Կգաս, կպարզաբանենք, պարոն Տոնապետյան, ոչ մեկս էլ հրեշտակ չենք։

Հողի տակ թաքնված ականներ չկան։ Եթե մեռնելու տերը մենք չենք, ապրելունը մենք ու մենք ենք։ Սա իմ կարծիքն էր, մինչդեռ քննիչի լեզվի տակ այլ բան էր խմորվում․

-Դուք մեղադրվում եք ոչ թե հասարակ գրագողության, այլ մատաղ սերնդի դաստիարակության գործին մեծ վնաս հասցնելու համար։ Բանն այն է, որ որպես ինչ-որ խմբակի նշանաբան օգտագործելով այն ձեր տխրահռչակ վիպակում, պատճառ եք դարձել, որ երեխաները կյանքի և մահվան բացահայտման ինչ-ինչ համացանցային կայքեր որոնեն ու իբր ձեր նշանաբանը օգտագործելով փորձեն բացահայտել գաղտնիքներ, կոտրել բանալիներ, այդպիսով խաթարելով երեխաների կրթության անբեկանելի իրավունքը, դեռ ավելին՝ սպառնալով ազգային անվտանգության զգայուն շահերին։

-Ոչ մի միտումնավոր բան, պարզապես գրել եմ, մարդիկ էլ կարդացել են։ Ի դեպ, ընթերցողները շատ չեն, ընդամենը մի քանի հարյուր հոգի,-փորձում եմ արդարանալ ես։

-Նույնիսկ Ձեր անգլերենի խեղճ ուսուցչուհուն եք ծաղրել, իբր՝ տես-տես հումորի զգացողություն էլ ունեմ,- պարանը ձգում է քննիչը։

-Գիտեք, գիրքն հաղթահարել է գրաքննության բոլոր աստիճաները, եթե վտանգավոր բան լիներ, պարզապես չէր հրատարակվի,-չքմեղանում եմ ես,- ավելի լավ է ականջդ մոտ բեր մի բան պատմեմ։

-Չեք խրատվում, անուղղելի եք,-սպառնում է քննիչը,- կուզիկին միայն գերեզմանը կուղղի։

Պիտի ասեմ, որ ընդդեմ ինձ հունցած դատական հայցին միացել էին ոչ միայն քրդական ազատագրական շարժման կազմակերպություներն ու մշակութային արժեքների գրասենյակները,  այլև երեխաների իրավունքների ու շահերի պաշտպանության հայտնի գործիչներ և նույնիսկ մեկ ցնդած փիլիսոփա, որ պնդում էր, թե չարամտորեն աղավաղել եմ իրականությունը, պետք է լինի «Մինչև ապրելն մեռնել է պետք», իբր՝ մարդ մինչև չմեռնի, չի կարող վերածնվել։ Հանուն արդարության պետք է նշեմ, որ պաշտպաններ էլ ունեի,  մասնավորապես մեր դասարանի Գանգը, որ մեծացել գերեզմանափոր էր դարձել ու ի պաշտոնե անմահացել գրքի` կյանքի և մահվան նուրբ սահմանագիծը տնտղող կարևոր գլուխներից մեկում, և ռեստորանային մի հայտնի ցանց, որ հաճախորդ գրավելու ակնկալիքով իր բացօթյա տաղավարների ճակատամասում սկսել էր փորագրել մոգական խոսքերը. «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք», ակամա գովազդելով նաև իմ վիպակը։ Պիտի խոստովանեմ, որ միսս Օհանյանի բացակայությունն այս աշխարհից արձակել էր ձեռքերս և որոշ ազատություն տվել իմ գործողություններին, կուզեն սատանի ճուտ ասեն, կուզեն՝ կուզիկ։ Ինչ ուզում՝ անում էի ու կամաց-կամաց դառնում իրավապահ մարմինների աչքի փուշը ու յուղոտ պատառ՝ դատարանների, անվտանգության ծառայությունների և մարդու մեղքը քննող տարաբնույթ այլ կառույցների համար։ Բանը նույնիսկ հասել էր այնտեղ, որ սկսել էի լրջորեն մտածել մեր երկրից արտագաղթելու մասին։ Այնպես որ, «Ասենք՝ երկրից փախար, հո աշխարհից էլ չես փախնի, հո դու քեզնից չես փախնի»՝ ընկերոջս հորդորին անհաղորդ էի մնալու ու դատական քաշքշուքներից խուսափելու համար ժամանակավորապես որպես «քաղաքական հալածյալ» ծպտվելու աշխարհի հեռու եզերքներում, ու երբ գալու էր բարի լուրը, այն համարելու էի նախախնամության պարգև։ Հենց այդպես էլ եղավ բանը։ Մեր դասարանի Մարիամը էդ կողմերով անցնելիս այցելեց ինձ ու խոսքից խոսք բացելով ավետեց, որ վերջերս հանդիպել է միսս Օհանյանին։ Ես էլ համոզվելով, որ Մարիամը անկասկած մեղսունակ է, ուրախությունից աչքերս լցրեցի ու համբուրեցի նրա այտը, ճիշտ միսս Օհանյանի հանգույն։ Այ քեզ բան, պարզվում է Բի-Բի-Սի Անուշը լսել է, որ միսս Օհանյանը սայթաքել է սառույցի վրա, կոտրել ողնաշարը, բայց որ փրկվել է, չի ուզեցել հավատալ։ Սառույցը դարձել է կատաղի մեքենա, փրկության ճանապարհն էլ՝ դժոխքի դարպասներ տանող մի մութ թունել։ Անուշը հավանաբար չի իմացել իմ նվիրած մանկական աստվածաշնչի ու միսս Օհանյանի՝ ինձ փոխանցած կախարդական բանալու մասին։ Բի-Բի-Սիի մտքով չի էլ անցել, որ զարմանահրաշ Հիսուսը կարող էր փրկել միսս Օհանյանի կյանքը և մի քանի տարի հիվանդանոցային տառապանքից հետո ոտքով-ձեռքով ու պայծառ մտքով վերադարձնել դպրոց։ Ու ես, տասնհինգ տարի իմ հոգեառին մեռած համարելով, ու աչքերի մեջ նայելու ուժ չունենալով, իմ նոր  «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք» հավակնոտ վերնագրով գիրքը Մարիամին հանձնելով պիտի խնդրեի գտնել ու ընծայել նրան։ Նաև պիտի խնդրեի հարգարժան ուսուցչուհուն փոխանցել, որ գիտակցել եմ իմ արարքների ամբողջ ծանրությունը և խորապես զղջացել։ Մի քիչ էլ հումոր շաղախել հեռահար բարևներիս ու տեղեկացնել Միսս Օհանյանին, որ իր նվիրած բանալին դուռ դռան վրա շրխկոցով բացելով շարունակում է իր անկասելի հաղթարշավը ու դեռ չի հասել դժոխքի դարպասներին։

Թվում էր, թե կյանքի ու մահվան հարցը այդպիսով կփակվեր, ու դեռ դպրոցից ինձ հետապնդող մեղադրանքները մի օր հօդս կցնդեին։ Պատմության շարունակությունը նման է հորինվածքի, թեև այս պատմվածքի ամենաիրական դրվագն է։ Բանն այն է, երբ գիրքը կտրելով օվկիանոսը հասնում է միսս Օհանյանին, նրան գտնում է հիվանդանոցային մահճում, հուսահատ և ընկճված՝ գրեթե անբուժելի հիվանդության դեմ առ դեմ։ Ոչինչ պատահական չէ, եթե միսս Օհանյանը դեռ չպետք է բախի դրախտի դարպասները, ոչ մի անբուժելի հիվանդություն չի կարող օգնել նրան այդ հարցում։ Մանավանդ, նորընծա գրքի շապիկին պարզորոշ գրված է «Մինչև մեռնելն ապրել է պետք», մանավանդ մինչև մեռնելն ապրելու այդ հոգեմաշ, բայց միևնույն ժամանակ լուսավոր պատմության մեջ նա կգտնի ինքն իրեն, ինչպես Հիսուսը տասնհինգ տարի առաջ գտավ ու փակեց մոլորյալի ճանապարհը։ Կարևորը, էլ երբեք չի մոլորվի, շատ էլ թե բժիշկներն ու դրկից հիվանդները գնահատելով անհույս վիրահատության գնացող միսս Օհանյանի անբռնազբոս հռհռոցի ելևէջները, կեզրակացնեն թե խելագարվել է։ Խելագարվել է, չի խելագարվել՝ այլևս կարևոր չէ։ Կարևորն այն է, որ միսս Օհանյանը գտել է դրախտի ճանապարհը, բայց համառորեն չի ուզում բացել դռները։ Բանալին պինդ պինդ պահել է ձեռքում ու դեռ երկար չի թուլացնելու սեղմված բռունցքը։   «Գտեք իմ փոքրիկ մեղադրյալին ու ասեք, որ իր գիրքը փրկեց իմ կյանքը, առանց չափազանցության, պարզապես վերջին պահին բռնեց ձեռքս, որ չսայթաքեմ»,- վիրահատությունից հետո աչքերը բացելով կշշնջա նա։

Սիրելի միսս Օհանյան, ես ոչ փրկիչ եմ, ոչ էլ Հիսուս, մի հասարակ մահկանացու եմ, շարքային գրող, որ պատահմամբ մի անգամ աշխարհի մի անկյունում լսել է քրդական ասացվածք ու հասկացել, որ մեր գործած մեղքերը ընդամենը մանրադրամ են կյանք կոչվող հրաշալի ճանապարհին, մանրադրամ, որ անպայման պարզաջրվելու են ու ականջներումս հավերժ զրնգան։ Դատը կշահեմ, թե չէ՝ չգիտեմ, բայց ուզում եմ ասել, որ քառորդ դար առաջ ինձ նվիրած երևակայական բանալին մինչև կյանքիս վերջ ուղեկցելու է ինձ ու ամենավերջում, ամենավերջից էլ հետո, երբ այլևս մահն ու կյանքը միաձուլվեն իրար, իմ համար անպայման բացելու է դրախտի հյուրընկալ դարպասները։    


Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով