Գեվորգ Տեր-Գաբրիելյան, Պատմվածք

Երեսունյոթ

«Իմ մարմինը» շարքից

Միքայել պապս ոսկե պենսնե էր կրում և սովորել էր Լեյպցիգում, աշխատում էր Սովետական Հայաստանի պետբանկում որպես գլխավոր տնտեսագետ 1926-ից, իսկ հետո, երբ իր ղեկավարին բռնեցին, իսկ իրեն «չբռնեցին»՝ աշխատում էր Աբովյան-Իսահակյան այսօրվա խաչմերուկում գտնվող Արմենէներգոյում, որտեղ հայրս էլ էր գալիս իր հոր մոտ աշխատանքի՝ տասներկու տարեկանում, 1937-ին, որ մի քիչ փող վաստակեն, և, իր պատմելով, մետաղալար փաթաթում կոճի վրա, տրանսֆորմատորներ սարքելով: Հետո պապս, երևի, չդիմանալով այդ վիճակին՝ երբ իրեն պիտի բռնեն ու չեն բռնում, բոլորին իր շուրջը բռնել են՝ իսկ իրեն չեն բռնում, ինքն իրեն աքսորեց Ղազախստան, թողեց-գնաց ու վերադարձավ պատերազմի վերջում, հիվանդ, որից հետո քիչ ապրեց ու մահացավ 1952-ին: Այդ տարիներին հայրս շատ էր տանջվում, ամուսնացել էր շուտ՝ տասնինը տարեկանում, և ունեցել իր առաջնեկին՝ Նորիկին, որը մահացավ պապիս հետ միաժամանակ, երկու տարեկանում («լուծ կպավ ու մահացավ»). նրանք թաղված են միմյանց կողքին, պապիս թումբը մեծ է, քար չէ, արհեստական քար է, ցեմենտի մեջ լցված խճաքար է, որ կամաց-կամաց կոտրտվում է, Նորիկի քարը՝ փոքրիկ է, իր չափ բազալտի կտոր. ժամանակին նրանց գերեզմանը ցանկապատ էլ ուներ ու տարածք, հետո ես այն կորցրի, հետո՝ արդեն վերջերս, գտա. այլևս տարածք չկա, երկու որբ թումբ է՝ մեծ ու փոքր, սեղմված ամեն կողմից այլոց գերեզմանների հարձակմամբ, ասես Թուրքիայի և Ադրբեջանի:

Միքայել պապս խարտյաշ էր, բարակ, նոսր ուղիղ մազերով, բայց ոչ ճաղատ, նիհար դեմքով, Ալեքսանդրին՝ ավագ որդուս, երևի նման, ես, թեև մազերս սև են՝ իրեն նման եմ ակնոցովս ու նիհար դեմքովս, թեև դիմագծերով գուցեև մյուս պապիս եմ նման՝ մորըս հորը, Արշավիրին: Վերջինս մեծ քիթ ուներ, իմինի պես, մեծ ակնախոռոչներ՝ խորը, կնճիռներ ճակատին: Մազերն էլի ուղիղ էին: Նա մահացավ, երբ վաթսուներեք տարեկան էր, ես հիմա տասը տարի եմ փոքր նրա մահվան տարիքից, և դեռ շուտ է ասելը, թե կգերազանցեմ: Նրա կինը՝ Անահիտ տատս, մահացավ է՛լ ավելի վաղ, երբ հիսունինը տարեկան էր: Ես այդ ժամանակ երկու տարեկան էի: Ես աղոտ հիշում եմ Անահիտ տատին՝ անկողնում. ինձ բերել էին տեսության, վերջին անգամ: Արդեն հիվանդանոցից բերել էին տուն, իմաստ չկար այնտեղ պահել: Ինձ տարան նրան տեսնելու, մտքովս չէր անցնում, որ մահանալու է,  գիտեի, որ երկար ժամանակ հիվանդ է: Մայրիկիս չէի նայում, ոչ էլ հայրիկիս կամ մորաքրոջս, երեքն էլ ներկա էին, թե մտքովս անցներ, թե նրանք ի՛նչ են անում, ի՛նչ գործի են, ի՛նչ պատմական պլան են իրականացնում այդ պահին՝ դակում են տատիկիս իմ հոգու մեջ, որ հետո սա գրեմ, – իհարկե, կնայեի, կտեսնեի, մայրս արցունքն ինչպես է զսպում, խմում հեշտությամբ, քանի որ այլ կերպ չէր կարելի: Անհագ՝ նայում էի մեծ անկողնում ծանր պառկած տատիկիս, գնացող հոգին գամում էր: Մի երկու խոսք կարողացավ ասել ինձ, չեմ հիշել ինչ, հետո ինձ դուրս տարան: «Հիվանդ է, հոգնել է, լավ չի զգում: Գնացինք»: Թաղումը նրա բաց թողեցի լրիվ, իսպառ չեմ հիշում ինչպես ինձ դա ներկայացրեցին կամ ինձնից թաքցրին: Հիշում եմ միայն որ ինչ-որ պահից այլևս չկար, դա շատ անտանելի չէր, պապիկը դեռ կար:

Բացի մի շարք այլ անգամներից՝ Արշավիր պապիկին նույնպես հիշում եմ անկողնում՝ վերջին հրաժեշտներից մեկի ժամանակ, արդեն հիվանդանոցում, երբ ինձ տարան նրան տեսության: Կերա նրա համար մեզ հետ բերած միրգը: Մանդարին շատ եմ սիրում, ջրի պես ուտում եմ, նա մեկ է չէր ուտելու, ինչի՞ էինք բերել: Ծե՞ս: Լիքը կճպեցի կերա: Նա նայում էր այդ հայացքով. մի կողմից ուրախ, որ կյանքը տևում է, ահա, թոռը կա, ագահորեն մանդարին է ուտում, մյուս կողմից՝ անտարբեր, այլևս կյանքին միջամտելու ոչ հավես ուներ, ոչ ուժ, լրջով ռեակցիա տալու, երրորդ կողմից՝ վախեցած, սպասողական. «Դուք ինձ չեք հասկանա, ես այլ ճամփի վրա եմ արդեն, շատ այլ է այդ ճամփան, մութ է առջևս, վախենում եմ, ճիշտն ասած: Սովոր չեմ այս ճամփով գնալ, գիտեի, որ այն կա, բայց չգիտեի, որ ինձ հատկացվածը հենց այսպիսին է լինելու»:

Հիշում եմ նրան մինչ այդ իրենց՝ տատուպապիս Խանջյանի բնակարանում, գործից հետո հոգնած, բազկաթոռում նստած: Լիաննան՝ մորաքրոջս աղջիկը, թայակիցս, ինձ հետ պահկվոցի է խաղում, ես փնտրում եմ, թե որտեղ է: Արշավիր պապս նստած էր իր խոր բազկաթոռում, գրեթե պառկած, ակնոցն աչքին, ոտքը՝ ոտքին, թերթը ձեռքին (թերթ կարդալը՝ տարիքով տղամարդկանց անհասկանալի ծես): Ինքն այդ ժամանակ արդեն գիտեր, որ հիվանդ է, մենք չգիտեինք, թաքցնում էր: Գլխով, կզակով, աչքերով ինձ լուռ ցույց տվեց սեղանի տակը, ուր Լիաննան էր կուչ եկած: Ուրախ էի, որ հասկացա պապիս հուշումը: Ոչ միանգամից: Ինչու՞ էր պապս ինձ հուշում, Լիաննային մատնում: Լիաննան չի իմանում, որ ինձ հուշել են: Ինձ Լիաննայից ավելի շա՞տ էր սիրում: Թե՞ որ շուխուռից որքան կարելի է արագ խուսափի: Լիաննային հայտնաբերելս այնպիսի աղմուկ առաջացրեց երկուսիս միջից էլ, որ շուխուռը երբեք չվերացավ: Այդ պայթյուն-աղմուկի ահազանգը, որ պապիս փշաքաղեցրեց, սեղանի՝ ճռռացնելով մի կողմ քաշելը, որ տակը լռված Լիաննային կարողանանք դուրս կորզել – ականջներումս մնացին մեկընդմիշտ: Կյանքի պայթյունավտանգ ու նայիվ կծիկը՝ պապիս հոգնած կիսամրափն անզորորեն քանդել հավակնող: Իսկ գուցե՝ հենց այդ արագ պայթյունն էր տենչում, հույսով, որ կվերակենդանացնի:

Քաղցկեղից երկուսն էլ գնացին՝ Արշավիր պապս ու Անահիտ տատս: Տարօրինակ բան է կյանքը, նույնիսկ եթե ամենադաժանը չէ, մարդ ծնվում մի քիչ ապրում է՝ հետո սկսվում է քաղտնտեսական ճգնաժամը, երբ ընտանիք ես կազմում, երեխա ունենում, ու՝ լիքը գործ ու դժվարություն, զուգահեռ՝ տատերի ու պապերի մահվան, հետո՝ ծնողների մահվան պրոցես, հետո՝ քո ծերացման, և այդպես մեծ մասամբ ոչ մի հանգիստ պահ չունես: Պապիս թաղմանը կամ երևի յոթ օրին Ամալյան՝ տատիս քույրը, մեր նոր բնակարանում էր, այն արդեն ստացել էինք, Տեր-Գաբրիելյան փողոցում, դեռ կիսադատարկ էր, անկահույք, չորրորդ հարկում: Մարդիկ գնացին գերեզման, ինձ թողեցին Ամալյա տատի հետ, որը խոհանոցում աման էր լվանում և այլ պատրաստություն տեսնում: Ես չորս տարեկան եմ: Գրեթե գիտեի, ինչ է եղել, բայց չէի ուզում պարզորոշ գիտակցած լինել: Ոչ մեկին չէի հարցրել, ոչ մեկն ինձ ուղղակիորեն չէր ասել: Պարզապես մի շաբաթ թե կիրակի օր, ինչպես երբեմն պատահում էր, լիքը մարդ լցվեց մեր բնակարան, սուրճ խմեցին, հետո բոլորը միասին վեր կացան գնացին առանց ինձ: Ամալյա տատից, որից չէի քաշվում, հարցրեցի խաղիս արանքում, խոհանոց մտնելով, իբր չգիտեմ. «Իսկ այդ ու՞ր գնացին բոլորը»: «Գերեզման»: «Ինչու՞»: «Արշավիր պապդ է մահացել»: Այդ ուղղակի խոսքն ինձ լռեցրեց: Ես գիտեի, բայց մինչև չէր ասված՝ կարևոր չէր: Ականջովս ընկել էր, բայց չէի մտածել: Պապիկից վաղուց լուր չկար, դե մեռել է՝ մեռել է, մի օր ետ կգա՝ ինձ կտանեն իրեն տեսնելու, այդպես էի զգում մինչ այդ: Հիմա դուրըս եկավ, որ պատասխանն ուղղակի էր: Սպառիչ: Աներեսպաշտ: Սուտի արանք չկար իրականության և դրա ձևակերպման միջև: Այժմ վերջապես տխրեցի. սիրելի պապիկին այլևս չեմ տեսնի: Մինչ այժմ էլ հաճախ չէի տեսնում, հիմիկվանից՝ այլևս երբեք: Ամալյա տատի խոսքն ամեն ինչ բացատրեց: Զուրկ էր փախուստային վայրիվերումից, որ, ինձ թվում էր, մայրս էր արտահայտում, չուզելով ուղիղ ասել ինձ, ի՛նչ է պատահել: Գուցե դա իրոք այդպես էր, իսկ գուցե ինձնից էր գալիս, ի՛նքս չէի համարձակվում հարցնել ուղիղ կերպով, վանում էի գիտելիքը: Շուռ եկա և գնացի լուռ, մտախոհ խաղալու: Ինչ-որ մի շատ սխալ բան էր կատարվում, բայց անուժ էի («դեռևս») դրա դեմն առնել: «Որ մեծանամ՝ ձևը կհայտնաբերեմ ու կսաղացնեմ պապուս»: Գոնե մի պահ:

Հայրս 37 թվին տասներկու տարեկան էր, պատերազմին 16 էր, 18-ը լրացավ՝ իրեն բանակ տարան բայց բաց թողեցին, քանի որ որովայնի խոց ուներ, ուղարկվեց հոսպիտալ: Հոսպիտալն Ակադեմիայի՝ Լեզվի ինստիտուտի շենքն էր, որը վերջերս  քանդեցին, որ Կաթողիկոսի կացարան ու Սուրբ Աննան սարքեն: Համալսարանի նախկին ռեկտոր, սպանված Հակոբ Իոաննիսյանն[1] ու իր եղբայրը՝ աքսորված Աշոտ Հովհաննիսյանը[2], հայրիկիս քեռիներն էին: Հակոբի այրին պատերազմի տարիներին այդ հոսպիտալում բուժքույր էր աշխատում: Սկզբում հայրս գալիս էր այնտեղ վիրավորներին խնամելու, քեռակնոջն օգնելու, հետո՝ ինքն էր պառկած: Խավիծով իբր կիսատ-պռատ բուժվեց, այդ օրից խավիծ շատ էր սիրում, փրկություն համարում, փորձում էր ինձ էլ խավիծ սիրեցնել, ես խորշում էի, խրտնում, հեռու փախչում պատերազմական փրկություն խավիծից: Հայրս հիվանդանոցից դուրս գրվեց և 18 տարեկանում ամուսնացավ, հետո իր հայրը վերադարձավ ու հիվանդ դուրս եկավ և մահացավ, գրեթե միաժամանակ հայրիկիս նորածին որդին (Նորիկը) հիվանդացավ և մահացավ, հետո հայրս ևս երկու երեխա ծնեց առաջին կնոջ հետ՝ իմ քույրերին, Անահիտին և Մառային, հետո բաժանվեց ու մի քիչ հետո սիրահարվեց իմ մորը: Ամուսնացավ կրկին, երբ իր աղջիկները տասնյոթ և տասնչորս տարեկան էին: Իր հետ կապված կարևոր պատմություններից են, ինչպես ինքը 1942 թ. գնաց Մոսկվա ՎԳԻԿ ընդունվեց՝ դերասանական բաժանմունք, սակայն ուտելիք չուներ, շալվարը ծախեց ու քոռուփոշման, գնացքի կտուրի վրա, վարտիքով վերադարձավ Երևան: Ընդունվեց թատերական այստեղ: Էն ժամանակ նույնիսկ կտուրի տեղն էր փողով, շալվարը ծախել էր՝ որ կտուրի տոմս առնի գա: Եթե ոչ անդրավարտիք՝ ուրեմն գոնե վարտիք՝ ուներ, կարող էր վրայինը ծախել: 1917 թ. հեղափոխության մասին Արշավիր պապս բանաստեղծություն էր գրել. «Մարդիկ, մարդիկ, առանց վարտիք՝ դուրս են եկել պայքարի»: Քսանհինգ տարվա մեջ ժողովրդի գոնե մի մասը գոնե վարտիք կուտակե՞լ էր, չնայած սպանդերին ու պատերազմին:

Հայրս ջութակահար էր, երաժշտական դպրոցում ջութակ էր սովորել. տատս դստերը՝ որ ավագն էր, դաշնամուր սովորելու էր ուղարկել, ուրեմն որդին՝ կրտսերը, ջութակ պիտի սովորեր: Հայրս ջութակ չէր սիրում նվագել, իմ՝ իրեն ճանաչած ընթացքում ոչ մի անգամ ձեռք չի տվել ջութակին, երկար տարիներ այն դրված էր տանը մի որևէ տեղ, փայտյա պատյանի մեջ, հիմա չգիտեմ դեռ կա թե մեկնումեկին տվել ենք: Ընդհակառակը. հայրս սիրում էր դաշնամուր նվագել, տաղանդավոր դաշնակահար էր, ինչպես և հորաքույրս, ինչպես և հորաքրոջս տղան, ինչպես և հայրիկիս առաջին կինը, ինչպես և նրանց շրջապատը: Մինչև գրեթե կյանքի վերջին ամիսը, արդեն հիշողությունը կորցրած, հայրս երբեմն համաձայնում էր  նստել դաշնամուրի առջև, համոզում էինք, երբ նստում էր՝ սկսում էր շատ էլ լավ նվագել, թեև կամաց-կամաց պրիմիտիվանում էր իր նվագը: Թուլանում էին ձեռքերը, ծանր էր դառնում նույնիսկ կարճ մեղեդի նվագելը: Ալցհայմերը երաժշտական հիշողությունը չի վերացնում: Դա արդեն գիտական փաստ[3] է: Նա ուներ բացարձակ լսողություն:

Մայրս ինձ ունեցավ ու իր մոր, հետո՝ իր հոր հիվանդությունները սկսվեցին, շունչ քաշելու պահ չունեցավ, աշխատել էր պետք, ոտքերը ծանրացան ու էլ դարձի չեկան, էլ երբեք լրիվ առողջ չեղան: Հիմա երբ ասում եմ որ ես էլ վարիկոզ ունեմ՝ աղջկերքը կես-կատակ կես-ծաղրանք ասում են. «Երկու երեխա ես ունեցել, չէ՞»: Փոքր ժամանակից ես նկատում էի, որ մամաները հաճախ, հատկապես մեր աշխարհամասում, ունեն հաստ ոտքեր, հաստ կոճեր, ուռած: Չգիտեի, դա ինչից է, միայն հետո, հիմա, մոտ ժամանակներս սկսեցի գիտակցել, որ իմ մայրիկի ոտքերն էլ այդ պատճառով են ուռած. ծննդաբերության: Ամեն մեկի դեպքը տարբեր է, կին կա՝ շատ է ծննդաբերում ու չեն ուռում, կամ՝ դա անում է ու ուռում են, և բոլոր մնացյալ տարբերակները, մամաս միայն ինձ էր ունեցել և արդեն հերիք էր, գումարած՝ իր ծնողների հիվանդությունն ու դանդաղաարագ հանգչելը, ծխելը, կյանքը: Փոքրուց (իմ փոքրուց) նրա ոտքի վրա, սրնքամսի մեջտեղը, կողքից, կար մանիշակագույն լաքա, որ գնալով մեծանում էր. այն նման էր քարտեզի վրայի մի կապույտ երկրի, մի հսկա ամեոբայի, հիդրայի: Նեղոսի դելտային: «Դելտա» բառատառը Նեղոսից իմացա: Դելտան մայրիկիս արյան երակն էր՝ դուրս պրծած: Ապրելու մեր վճար դելտան սատանային: Կամաց-կամաց այն մեծացավ ու տարածվեց: Երբեմն, թե ուշադիր նայեիր, այն տրոփում էր: Դելտան իմ մոր տարբերանշանն էր: Մորըս ոտքը հիշում եմ փոքրուց, իսկ առաջին անգամ նրա տարիքը՝ երբ նա երեսունյոթ տարեկան էր: Այդ պահից հիշում եմ, որ երբ ինձ հարցնում էին, մայրս քանի տարեկան է՝ հպարտորեն ասում էի. «Երեսունյոթ»: Ես տասներկու տարեկան էի: Մինչ այդ նա եղել էր երեսունչորս, հինգ, վեց, երեք, երկու – ես արդեն կայի, սակայն նրան այդ տարիքներում աղոտ եմ հիշում, լուսանկարները հաշիվ չեն,  հետագա իր յուրաքանչյուր տարին լավ հիշում եմ: Երեսունյոթից հետո արդեն հաշվում էի: Այսինչ տարին՝ ա՛յս լավ բանը եղավ, այսինչ տարին՝ իրեն գործից քշեցին: Մեծանում է, ավաղ, բայց դեռ ջահել է, ոչինչ, մտածում էի, զուգահեռաբար մեծանալով: Մի՞թե նրանք երբևէ նույնպես մեռնելու են: Չի կարող պատահել: Բա ես ի՞նչ եմ անելու: Բայց կարելի է դրա մասին չմտածել, դեռ շատ ժամանակ կա: Ամենն իր հերթին: Ժամանակը գա՝ ապրումներ կունենամ այդ առիթով:

Երեսունյոթ թիվը հատուկ նշանակություն ուներ մեր ընտանիքի համար: Հայրս հաճախ էր ասում. «Երեսունյոթ թիվ»: Այդ թվին էր իր ծնողների շրջապատի, հարևանների, ազգականության սպանդը, ջարդը տեղի ունեցել: Մորաքրոջս ասելով՝ հայրս շատ էր սիրում այդ թիվը, դրա համար էլ այդ թվին ծնված մայրիկիս էր սիրահարվել: Սիմվոլիկ թիվ էր՝ ստալինյան բռնություններն արագ նշելու համար, թեև շատերը, թեկուզ նույն Սոլժենիցինը, ապստամբում էին այդպես նշելու դեմ, ասելով, որ այդ թվին միայն էլիտային էին ոչնչացնում, և նրանք, որոնք այդ թվով են սահմանափակվում ստալինիզմը բնութագրելիս՝ կեղծարար են ու «լակիրովշչիկ», և որ այդ ժամանակ ոչնչացվող էլիտան հենց նրանք էին՝ ով մինչ այդ բոլորին ոչնչացնում էին: Երեսունյոթ թիվը նաև կարևոր էր, որովհետև Պուշկինն էր մահացել այդ տարիքում, ու ես, հենց որ հասկացա, որ արձակագիր եմ՝ ինձ չափում էի այդ բոլոր հայտնի ստեղծագործողների մահացման տարեթվի համեմատ, կամ՝ որոշ հերոսների: Տասնութս լրացավ՝ մտածում էի. «Ես Դուրյան չհասցրեցի դառնալ, բայց մինչև Պուշկին չդառնալս դեռ շատ ժամանակ կա», քսանս՝ «դ’Արտանյան», քսանմեկս՝ «Մեծարենց», քսանյոթս՝ «Լերմոնտով», երեսուներեքս՝ «Քրիստոս», երեսունյոթս՝ «Պուշկին», հետո՝ Վիսոցկի, Չարենց, և այլն: Հիմա շուտով չկայացած Թումանյանը հոգումս կմեռնի: Եվ այդ թվին էր ծնվել մայրս: Գուցեև ինչ-որ ճշմարտություն կա մորաքրոջս այդ դիտարկման մեջ: Այդ թիվն իր սիմվոլիկ շուքն էր գցել մեր ընտանիքի վրա: Այդ թիվը տեսնելիս ես միշտ ինչ-որ բան եմ զգում: Մայրս երեսունյոթ տարեկան էր և արդեն ուներ տրոփող դելտա սարդը, իր սարդոստայնով, մանիշակագույն թանաքի գեղեցիկ, նուրբ լաքան սրնքամսին:

Շարունակությունը կարելի է ներբեռնել այստեղ՝

Թողնել պատասխան

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով